Giải Tin Học 10 trang 92

Bài 17: BIẾN VÀ LỆNH GÁN

---

🔍 Kiến thức cần nhớ

1. Biến (Variable)

• Biến là tên định danh của một vùng nhớ dùng để lưu trữ giá trị dữ liệu
• Giá trị của biến có thể thay đổi khi thực hiện chương trình
• Trong Python, biến được tạo ra khi thực hiện lệnh gán

2. Cú pháp lệnh gán

 = 

• Python sẽ tính giá trị biểu thức bên phải, rồi gán kết quả cho biến bên trái
• Kiểu dữ liệu của biến được xác định tại thời điểm gán giá trị

3. Quy tắc đặt tên biến

• Chỉ gồm chữ cái tiếng Anh, chữ số (0-9), và dấu gạch dưới (_)
• Không bắt đầu bằng chữ số
• Phân biệt chữ hoa và chữ thường
• Không được trùng với từ khóa

4. Các phép toán trên kiểu số

5. Các phép toán trên xâu ký tự

• Nối xâu: dùng dấu + → "ab" + "cd" = "abcd"
• Lặp xâu: dùng dấu → "ab" 3 = "ababab"

6. Từ khóa

• Là các từ đặc biệt của ngôn ngữ lập trình
• Không được đặt tên biến trùng với từ khóa
• Ví dụ: if, else, for, while, True, False, None, and, or, not...

💡 Mẹo nhớ: Thứ tự ưu tiên phép toán: Lũy thừa → Nhân/Chia → Cộng/Trừ (nhớ: "Lũy Nhân Cộng")

⚠️ Lưu ý thi: Phép lũy thừa thực hiện từ phải sang trái, các phép khác từ trái sang phải!

---

⚙️ Bài tập

---

Câu 1 (Hoạt động 1 - Trang 93)

Đề bài: Các tên biến nào dưới đây là hợp lệ trong Python?

• A. _name
• B. abc
• C. My country
• D. m&b
• E. xyzABC

Cách 1 — Kiểm tra theo quy tắc đặt tên biến

Quy tắc: Tên biến chỉ gồm chữ cái, chữ số, dấu gạch dưới; không bắt đầu bằng số; không chứa ký tự đặc biệt hay khoảng trắng.

Cách 2 — Kiểm tra nhanh bằng loại trừ

Loại ngay những tên có:

• Khoảng trắng → loại C
• Ký tự đặc biệt (ngoài _) → loại D

Đáp án: A, B, E là hợp lệ

---

Câu 2 (Hoạt động 1 - Trang 93)

Đề bài: Sau các lệnh dưới đây, các biến x, y nhận giá trị bao nhiêu?

>>> x = 10
>>> y = x*x*2 - 1
>>> x = y/2 + x

Cách 1 — Thực hiện tuần tự từng lệnh

Bước 1: x = 10

• x = 10

Bước 2: y = xx2 - 1

• y = 10 × 10 × 2 - 1
• y = 100 × 2 - 1
• y = 200 - 1
• y = 199

Bước 3: x = y/2 + x

• x = 199/2 + 10
• x = 99.5 + 10
• x = 109.5

Cách 2 — Lập bảng theo dõi giá trị

Đáp án: x = 109.5, y = 199

---

Câu 3 (Hoạt động 1 - Trang 93)

Đề bài: a, b nhận giá trị gì sau các lệnh sau?

>>> a, b = 2, 3
>>> a, b = a + b, a

Cách 1 — Phân tích lệnh gán đồng thời

Bước 1: a, b = 2, 3

• a = 2, b = 3

Bước 2: a, b = a + b, a

Quan trọng: Trong lệnh gán đồng thời, Python tính tất cả giá trị bên phải trước, rồi mới gán cho các biến bên trái.

• Vế phải: a + b = 2 + 3 = 5; a = 2
• Sau đó gán: a = 5, b = 2

Cách 2 — Hiểu như hoán đổi có tính toán

Lệnh này thực chất là:

• Tính tổng cũ (a + b) gán cho a mới
• Giữ giá trị a cũ gán cho b mới

Đáp án: a = 5, b = 2

⚠️ Lưu ý thi: Lệnh gán đồng thời rất hay ra trong đề thi! Nhớ tính hết vế phải trước rồi mới gán.

---

Câu 1 (Hoạt động 2 - Trang 94)

Đề bài: Mỗi lệnh sau là đúng hay sai? Nếu đúng thì cho kết quả là bao nhiêu?

a) >>> (12 - 10//2)**2 - 1

Cách 1 — Thực hiện theo thứ tự ưu tiên

Bước 1: Tính trong ngoặc trước

• 10//2 = 5 (chia lấy phần nguyên)
• 12 - 5 = 7

Bước 2: Tính lũy thừa

• 7**2 = 49

Bước 3: Tính trừ

• 49 - 1 = 48

Cách 2 — Viết lại biểu thức rõ ràng

• (12 - 10//2)**2 - 1
• = (12 - 5)**2 - 1
• = 7² - 1
• = 49 - 1 = 48

Đáp án: Lệnh đúng, kết quả = 48

b) >>> (13 + 45**2)(30//12 - 5/2)

Cách 1 — Phân tích cú pháp

Quan sát biểu thức: (13 + 45**2)(30//12 - 5/2)

Đây là hai ngoặc đặt cạnh nhau mà không có phép toán ở giữa!

Trong toán học: (a)(b) = a × b, nhưng trong Python phải viết rõ dấu nhân.

Cách 2 — Kiểm tra nhanh

Python hiểu (biểu_thức_1)(biểu_thức_2) là gọi hàm, không phải phép nhân.

• Biểu thức đầu cho ra số (không phải hàm)
• Không thể "gọi" một số như hàm

Đáp án: Lệnh sai (lỗi cú pháp - thiếu phép toán giữa hai ngoặc)

💡 Mẹo nhớ: Trong Python phải viết rõ dấu * khi nhân, không được viết liền ngoặc như toán học!

---

Câu 2 (Hoạt động 2 - Trang 94)

Đề bài: Mỗi lệnh sau cho kết quả là xâu ký tự như thế nào?

a) >>> ""*20 + "010"

Cách 1 — Thực hiện từng phép toán

Bước 1: ""*20

• "" là xâu rỗng (không có ký tự nào)
• Xâu rỗng lặp 20 lần vẫn là xâu rỗng: ""

Bước 2: "" + "010"

• Nối xâu rỗng với "010"
• Kết quả: "010"

Cách 2 — Nhận xét nhanh

Xâu rỗng nhân với số bất kỳ vẫn là xâu rỗng, nên kết quả chỉ là phần cộng thêm.

Đáp án: "010" (hoặc viết là '010')

b) >>> "10"+"0"*5

Cách 1 — Thực hiện theo thứ tự ưu tiên

Bước 1: "0"*5 (phép nhân ưu tiên hơn phép cộng)

• Lặp xâu "0" năm lần: "00000"

Bước 2: "10" + "00000"

• Nối hai xâu: "1000000"

Cách 2 — Đếm ký tự

• "10" có 2 ký tự
• "0"*5 có 5 ký tự "0"
• Tổng: 2 + 5 = 7 ký tự

Đáp án: "1000000" (số 1 triệu viết dạng xâu)

---

Câu hỏi (Hoạt động 3 - Trang 95)

Đề bài: Các tên biến sau có hợp lệ không?

• a) _if
• b) global
• c) nolocal
• d) return
• e) true

Cách 1 — Đối chiếu với danh sách từ khóa

Từ khóa Python 3.x: False, break, else, if, not, as, from, while, return, None, class, except, import, or, assert, global, with, True, continue, in, pass, del, lambda, and, def, for, is, raise, elif, nonlocal...

Cách 2 — Kiểm tra nhanh

• Thêm ký tự vào từ khóa → hợp lệ (như _if)
• Viết sai chính tả từ khóa → hợp lệ (như nolocal, true)
• Viết đúng từ khóa → không hợp lệ (như global, return)

Đáp án:

• Hợp lệ: a) _if, c) nolocal, e) true
• Không hợp lệ: b) global, d) return

⚠️ Lưu ý thi: Python phân biệt hoa/thường nên true ≠ True, false ≠ False

---

LUYỆN TẬP

Câu 1 (Trang 96)

Đề bài: Lệnh sau có lỗi gì?

>>> x = 1
>>> 123 = x + 1
    ^
SyntaxError

Cách 1 — Phân tích cú pháp lệnh gán

Cú pháp lệnh gán: =

Lệnh 1: x = 1 → Đúng (x là tên biến hợp lệ)

Lệnh 2: 123 = x + 1 → Sai

• Vế trái phải là tên biến
• 123 là một số, không phải tên biến
• Tên biến không được bắt đầu bằng chữ số

Cách 2 — Hiểu bản chất

Lệnh gán là "đặt giá trị vào ô nhớ có tên là biến". Số 123 không phải là tên ô nhớ, nên không thể gán giá trị cho nó.

Đáp án: Lỗi cú pháp (SyntaxError) - Không thể dùng số làm tên biến (vế trái của phép gán phải là tên biến hợp lệ)

---

Câu 2 (Trang 96)

Đề bài: Lệnh sau sẽ in ra kết quả gì?

>>> print("Tin học"*3 + "10 "*2)

Cách 1 — Thực hiện từng phép toán

Bước 1: Tính "Tin học"*3

• Lặp xâu "Tin học" 3 lần
• Kết quả: "Tin họcTin họcTin học"

Bước 2: Tính "10 "*2

• Lặp xâu "10 " (có dấu cách) 2 lần
• Kết quả: "10 10 "

Bước 3: Nối hai xâu

• "Tin họcTin họcTin học" + "10 10 "
• Kết quả: "Tin họcTin họcTin học10 10 "

Cách 2 — Phân tích cấu trúc

Đáp án: Tin họcTin họcTin học10 10

---

VẬN DỤNG

Câu 1 (Trang 96)

Đề bài: Viết các lệnh để thực hiện việc đổi số giây ss cho trước sang số ngày, giờ, phút, giây, in kết quả ra màn hình.

Ví dụ: nếu ss = 684245 thì kết quả in ra: 684245 giây = 7 ngày 22 giờ 4 phút 5 giây

Cách 1 — Sử dụng phép chia lấy phần nguyên và lấy dư

Phân tích:

• 1 phút = 60 giây
• 1 giờ = 3600 giây (60 × 60)
• 1 ngày = 86400 giây (24 × 3600)

Chương trình:

ss = 684245

# Tính số ngày
ngay = ss // 86400

# Tính số giờ (từ phần dư sau khi lấy ngày)
gio = (ss % 86400) // 3600

# Tính số phút (từ phần dư sau khi lấy giờ)
phut = (ss % 3600) // 60

# Tính số giây còn lại
giay = ss % 60

# In kết quả
print(ss, "giây =", ngay, "ngày", gio, "giờ", phut, "phút", giay, "giây")

Cách 2 — Tính tuần tự, trừ dần

ss = 684245
ss_goc = ss  # Lưu lại giá trị gốc để in

ngay = ss // 86400
ss = ss - ngay * 86400  # Trừ đi số giây đã tính thành ngày

gio = ss // 3600
ss = ss - gio * 3600    # Trừ đi số giây đã tính thành giờ

phut = ss // 60
giay = ss % 60

print(ss_goc, "giây =", ngay, "ngày", gio, "giờ", phut, "phút", giay, "giây")

Kiểm tra với ss = 684245:

• ngay = 684245 // 86400 = 7
• gio = (684245 % 86400) // 3600 = 79445 // 3600 = 22
• phut = (684245 % 3600) // 60 = 245 // 60 = 4
• giay = 684245 % 60 = 5

Kết quả: 684245 giây = 7 ngày 22 giờ 4 phút 5 giây ✓

💡 Mẹo nhớ: Đổi đơn vị thời gian: chia lấy nguyên (//) để lấy đơn vị lớn, chia lấy dư (%) để lấy phần còn lại!

---

Câu 2 (Trang 96)

Đề bài: Hãy cho biết trước và sau khi thực hiện các lệnh sau, giá trị các biến x, y là bao nhiêu? Em có nhận xét gì về kết quả nhận được?

>>> x, y = 10, 7
>>> x, y = y, x

Cách 1 — Thực hiện tuần tự

Trước khi thực hiện: x, y chưa được khởi tạo

Sau lệnh 1: x, y = 10, 7

• x = 10
• y = 7

Sau lệnh 2: x, y = y, x

• Vế phải được tính trước: y = 7, x = 10
• Gán đồng thời: x = 7, y = 10

Cách 2 — Lập bảng theo dõi

Đáp án:

• Trước: x, y chưa có giá trị
• Sau lệnh 1: x = 10, y = 7
• Sau lệnh 2: x = 7, y = 10

Nhận xét: Lệnh x, y = y, x thực hiện hoán đổi giá trị của hai biến x và y!

💡 Mẹo nhớ: Trong Python, hoán đổi hai biến rất đơn giản: a, b = b, a. Không cần biến tạm như các ngôn ngữ khác!

⚠️ Lưu ý thi: Đây là kỹ thuật quan trọng, thường dùng trong các thuật toán sắp xếp!

---

🎯 Ghi nhớ

1. Biến là tên của vùng nhớ, giá trị có thể thay đổi trong chương trình

1. Quy tắc đặt tên biến: Chỉ dùng chữ cái, số, dấu _; không bắt đầu bằng số; phân biệt hoa/thường; không trùng từ khóa

1. Lệnh gán đồng thời a, b = x, y tính hết vế phải trước rồi mới gán

1. Thứ tự ưu tiên phép toán: Lũy thừa (*) → Nhân/Chia (,/,//,%) → Cộng/Trừ (+,-)

1. Phép lũy thừa thực hiện từ phải sang trái (khác các phép khác)

1. Phép toán trên xâu: + để nối, * để lặp