Giải Khoa Học Tự nhiên 8 trang 185
Lời giải chi tiết SGK Lớp 8 · Môn Khoa Há»c Tá»± NhiĂªn · Trang 185–186
⚠️ Lưu ý: Hai trang này chủ yếu là phần lý thuyết và bài thực hành. Phần lý thuyết (mục 2 và mục III) không có câu hỏi. Phần thực hành (mục IV) có một câu hỏi cần trả lời sau khi điều tra.
📚 Tóm tắt lý thuyết
Mục 2 — Trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng trong hệ sinh thái
- Trong hệ sinh thái, các chất vô cơ từ môi trường ngoài đi vào cơ thể sinh vật, qua các mắt xích của chuỗi và lưới thức ăn rồi quay trở lại môi trường.
- Nguồn năng lượng chính trong hệ sinh thái là năng lượng ánh sáng Mặt Trời.
- Năng lượng được truyền từ Mặt Trời → sinh vật sản xuất → sinh vật tiêu thụ → sinh vật phân giải.
- Năng lượng giảm dần qua mỗi bậc dinh dưỡng vì một phần bị mất đi dưới dạng nhiệt.
💡 Mẹo nhớ: "Chất đi vòng tròn — Năng lượng một chiều, mất dần thành nhiệt."
Mục III — Bảo vệ các hệ sinh thái
Ba hệ sinh thái cần được chú trọng bảo vệ:
- Hệ sinh thái rừng: ngăn chặn nạn phá rừng, khai thác hợp lí.
- Hệ sinh thái biển và ven biển: quản lí chất thải, kiểm soát ô nhiễm, khai thác hợp lí.
- Hệ sinh thái nông nghiệp: bảo vệ tài nguyên đất, chống xói mòn, khô hạn, chống mặn.
🧪 Mục IV — Thực hành: Điều tra thành phần quần xã sinh vật trong hệ sinh thái
Bảng 44.1 — Thành phần quần xã của hệ sinh thái (ví dụ minh họa: hệ sinh thái đồng ruộng)
| Nhóm sinh vật | Sinh vật trong quần xã |
|---|---|
| Sinh vật sản xuất | Lúa, cỏ dại, rau muống, bèo, tảo, cây bụi ven bờ |
| Sinh vật tiêu thụ | Châu chấu, sâu bọ, ốc, ếch, nhái, rắn, chim sẻ, chuột đồng, cò |
| Sinh vật phân giải | Giun đất, vi khuẩn, nấm trong đất |
📌 Ghi chú: Tùy theo địa điểm điều tra (rừng, ao, đồng ruộng, đồng cỏ…) mà danh sách sinh vật quan sát được sẽ khác nhau. Học sinh ghi đúng những loài thực tế quan sát được.
Câu hỏi: Phân tích mối quan hệ giữa các sinh vật quan sát được trong hệ sinh thái
Đề bài: Phân tích mối quan hệ giữa các sinh vật quan sát được trong hệ sinh thái.
Cách giải — Phân tích theo các kiểu quan hệ sinh thái
Các sinh vật trong hệ sinh thái không sống tách biệt. Chúng có hai nhóm quan hệ chính: quan hệ cùng loài và quan hệ khác loài.
Bước 1: Xác định quan hệ dinh dưỡng (chuỗi thức ăn)
Lấy ví dụ ở hệ sinh thái đồng ruộng:
Lúa → Châu chấu → Ếch → Rắn → Cò Cỏ dại → Chuột đồng → Rắn
- Sinh vật sản xuất (lúa, cỏ) tự tổng hợp chất hữu cơ nhờ ánh sáng Mặt Trời.
- Sinh vật tiêu thụ ăn các sinh vật khác để lấy chất dinh dưỡng.
- Sinh vật phân giải (giun, vi khuẩn, nấm) phân hủy xác sinh vật, trả chất vô cơ lại cho đất.
Bước 2: Xác định các quan hệ khác loài
| Kiểu quan hệ | Ví dụ trong hệ sinh thái |
|---|---|
| Sinh vật ăn sinh vật khác | Ếch ăn châu chấu, rắn ăn ếch, cò ăn rắn |
| Cộng sinh | Vi khuẩn cố định đạm sống ở rễ cây họ đậu |
| Hội sinh | Phong lan bám trên thân cây gỗ |
| Cạnh tranh | Cỏ dại và lúa cạnh tranh ánh sáng, chất dinh dưỡng |
| Kí sinh | Giun sán kí sinh trong ruột động vật |
Bước 3: Xác định quan hệ cùng loài
- Hỗ trợ cùng loài: đàn chim cùng kiếm ăn, đàn cá bơi cùng nhau để tránh kẻ thù.
- Cạnh tranh cùng loài: các cây lúa cùng tranh giành ánh sáng, nước; chuột đồng tranh giành nơi ở.
Bước 4: Kết luận chung
Các sinh vật trong hệ sinh thái có mối quan hệ chặt chẽ với nhau qua chuỗi và lưới thức ăn (quan hệ dinh dưỡng), đồng thời còn có nhiều kiểu quan hệ khác như cộng sinh, hội sinh, cạnh tranh, kí sinh, hỗ trợ cùng loài. Nhờ những mối quan hệ này, vật chất được tuần hoàn và năng lượng được truyền qua các bậc dinh dưỡng, giúp hệ sinh thái duy trì sự cân bằng và ổn định.
💡 Mẹo nhớ: "Cùng loài thì hỗ trợ — cạnh tranh; khác loài thì ăn nhau, cộng sinh, hội sinh, kí sinh, cạnh tranh."
📝 EM ĐÃ HỌC (tóm tắt cuối bài)
- Hệ sinh thái = quần xã sinh vật + môi trường sống.
- Hệ sinh thái có 2 nhóm: tự nhiên và nhân tạo.
- Chuỗi thức ăn và lưới thức ăn thể hiện quan hệ dinh dưỡng.
- Trao đổi chất và năng lượng diễn ra trong quần xã và giữa quần xã với môi trường.
- Bảo vệ hệ sinh thái = bảo vệ tài nguyên đất, nước, sinh vật và cuộc sống của con người.
🌱 EM CÓ THỂ
Tuyên truyền cho mọi người các hành động bảo vệ hệ sinh thái: trồng cây gây rừng, không xả rác bừa bãi, tiết kiệm nước, không săn bắt động vật hoang dã, sử dụng sản phẩm thân thiện môi trường.
🎯 Ghi nhớ: - Vật chất trong hệ sinh thái đi theo vòng tuần hoàn. - Năng lượng đi theo một chiều và giảm dần qua các bậc dinh dưỡng vì mất đi dưới dạng nhiệt. - Mọi sinh vật trong hệ sinh thái đều liên kết với nhau qua các mối quan hệ dinh dưỡng và sinh thái — phá vỡ một mắt xích sẽ ảnh hưởng đến cả hệ sinh thái.