Giải Lịch Sử 10 trang 14
Lời giải chi tiết SGK Lớp 10 · Môn Lịch Sá» · Trang 14–15
Tóm tắt lý thuyết
Phần cuối bài nói về cách khai thác sử liệu và làm việc khoa học của nhà sử học:
- Các loại hình sử liệu cung cấp thông tin với độ tin cậy khác nhau, tuỳ mục đích truyền tin và kênh thông tin.
- Hình minh hoạ:
- Hình 10: Lá đề trang trí hình rồng (ngói úp nóc) ở Hoàng thành Thăng Long → sử liệu hiện vật.
- Hình 11: Trang đầu bản Tuyên ngôn Độc lập (2-9-1945) → sử liệu chữ viết (thành văn).
- Hình 12: Tờ tiền Việt Nam → sử liệu hiện vật.
- Sưu tầm, xử lí thông tin sử liệu gồm các khâu: xác định vấn đề → chuẩn bị sử liệu → giải quyết vấn đề.
- Sưu tầm sử liệu: lập danh mục, tìm kiếm, thu thập thông tin. Nguồn càng đa dạng càng tốt.
- Xử lí thông tin sử liệu: phân loại, đánh giá, thẩm định, so sánh để xác định tính xác thực và độ tin cậy.
- Sản phẩm của Sử học là nhận thức khoa học về hiện thực lịch sử. Nhà sử học phải tái hiện sự kiện một cách khách quan, trung thực, toàn diện, trong mối liên hệ lịch đại và đồng đại.
Câu hỏi giữa bài (mục ?)
Câu 1: Kể tên một số loại hình sử liệu. Lấy một ví dụ cho mỗi loại hình sử liệu đó.
Có nhiều cách phân loại. Phổ biến nhất là chia theo hình thức thể hiện:
| Loại hình sử liệu | Đặc điểm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Sử liệu truyền miệng | Lưu truyền bằng lời nói qua các đời | Truyền thuyết Thánh Gióng, Sơn Tinh – Thủy Tinh |
| Sử liệu hiện vật (vật thật) | Di tích, đồ vật do con người tạo ra/để lại | Trống đồng Đông Sơn, lá đề Hoàng thành Thăng Long (Hình 10), tờ tiền (Hình 12) |
| Sử liệu hình ảnh | Tranh, ảnh, phim... | Ảnh Bác Hồ đọc Tuyên ngôn Độc lập tại Quảng trường Ba Đình |
| Sử liệu thành văn (chữ viết) | Tài liệu, văn bản chữ viết | Bản Tuyên ngôn Độc lập (Hình 11), Bình Ngô đại cáo, bia Tiến sĩ Văn Miếu |
Ngoài ra còn cách chia khác: sử liệu sơ cấp (gốc, trực tiếp) và sử liệu thứ cấp (gián tiếp, đã qua xử lí).
Câu 2: Đóng vai một nhà sử học, em hãy khai thác và phân tích thông tin sử liệu trong các hình 10 – 12 (tr.13) thông qua một số phương pháp cơ bản của Sử học.
Cô gợi ý cách phân tích từng hình kèm phương pháp:
- Hình 10 – Lá đề trang trí hình rồng:
- Đây là sử liệu hiện vật. Dùng phương pháp lịch sử để xác định niên đại (thời Lý – Trần), phương pháp logic để suy ra trình độ kĩ thuật, mĩ thuật và tín ngưỡng. Hình rồng là biểu tượng vương quyền → phản ánh kiến trúc cung đình và đời sống tinh thần của cư dân Thăng Long xưa.
- Hình 11 – Trang đầu bản Tuyên ngôn Độc lập:
- Đây là sử liệu thành văn, sơ cấp (gốc). Dùng phương pháp lịch sử để đặt sự kiện vào bối cảnh ngày 2-9-1945; phương pháp lịch đại để thấy nó là mốc khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, kết thúc chế độ thực dân – phong kiến. Văn bản giúp nhà sử học hiểu tư tưởng, quan điểm độc lập – tự do.
- Hình 12 – Tờ tiền Việt Nam:
- Đây là sử liệu hiện vật. Khai thác thông tin: quốc hiệu "Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam", hình ảnh, mệnh giá → phản ánh chế độ chính trị, kinh tế và biểu tượng quốc gia ở một giai đoạn nhất định.
→ Bằng việc kết hợp phương pháp lịch sử và logic, sử dụng cả sử liệu hiện vật và thành văn, nhà sử học có thể tái hiện bức tranh lịch sử khách quan, toàn diện.
Luyện tập
Câu 1: Lịch sử là gì? Phân biệt hiện thực lịch sử và nhận thức lịch sử thông qua ví dụ cụ thể.
- Lịch sử là toàn bộ những gì đã diễn ra trong quá khứ. Lịch sử loài người là toàn bộ hoạt động của con người từ khi xuất hiện đến nay.
Phân biệt:
| Tiêu chí | Hiện thực lịch sử | Nhận thức lịch sử |
|---|---|---|
| Khái niệm | Là những gì đã diễn ra trong quá khứ, tồn tại khách quan | Là hiểu biết, mô tả, trình bày của con người về hiện thực lịch sử |
| Tính chất | Khách quan, không thay đổi | Chủ quan, có thể khác nhau và thay đổi theo thời gian, tư liệu mới |
| Ví dụ | Cách mạng tháng Tám năm 1945 đã thực sự nổ ra và thành công | Các bài viết, công trình, sách giáo khoa... ghi chép, đánh giá về Cách mạng tháng Tám |
Ví dụ khác: Bác Hồ đọc Tuyên ngôn Độc lập ngày 2-9-1945 là hiện thực lịch sử (sự thật đã xảy ra). Còn những ghi chép, hình ảnh, bài phân tích về sự kiện đó là nhận thức lịch sử.
Câu 2: Làm thế nào để tái hiện được một sự kiện lịch sử?
Muốn tái hiện một sự kiện lịch sử, cần tiến hành theo các bước khoa học:
- Sưu tầm sử liệu: thu thập đầy đủ, đa dạng các nguồn (hiện vật, chữ viết, hình ảnh, truyền miệng...).
- Xử lí thông tin sử liệu: phân loại, đánh giá, thẩm định, so sánh để xác định tính xác thực và độ tin cậy.
- Vận dụng các phương pháp của Sử học (phương pháp lịch sử, phương pháp logic, lịch đại, đồng đại).
- Tái hiện, trình bày sự kiện một cách khách quan, trung thực, toàn diện và cụ thể, đặt trong mối liên hệ với các sự kiện khác.
Vận dụng
Câu 1: Sưu tầm tư liệu về quá khứ của gia đình/quê hương và viết đoạn văn giới thiệu.
Đây là bài thực hành, cô gợi ý cách làm và một đoạn văn mẫu:
Cách làm: tìm các tư liệu như ảnh cũ, giấy khai sinh, gia phả, sổ hộ khẩu, kỷ vật, lời kể của ông bà...
Đoạn văn mẫu:
Trong số kỷ vật của gia đình, em ấn tượng nhất với tấm ảnh đen trắng chụp ông nội em thời còn trẻ, mặc quân phục bộ đội năm 1972. Qua lời kể của bà, em biết ông từng tham gia kháng chiến chống Mỹ, sau hòa bình trở về quê làm ruộng. Tấm ảnh và những câu chuyện của bà giúp em hiểu rằng gia đình mình từng trải qua những năm tháng gian khó nhưng rất đỗi tự hào. Em cảm thấy biết ơn và thêm yêu quý, trân trọng thế hệ đi trước đã hi sinh vì độc lập của đất nước.
(Em thay bằng tư liệu thật của gia đình mình nhé.)
Câu 2: Tìm đọc một cuốn truyện/sách lịch sử và giới thiệu với các bạn.
Bài thực hành – cô gợi ý mẫu giới thiệu:
- Tên sách: Lá cờ thêu sáu chữ vàng
- Tác giả: Nguyễn Huy Tưởng
- Năm ra đời: 1960
- Nội dung chủ yếu: kể về thiếu niên anh hùng Trần Quốc Toản trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông thời Trần, với lòng yêu nước và tinh thần "phá cường địch, báo hoàng ân".
- Điều em thích nhất: hình ảnh Trần Quốc Toản bóp nát quả cam vì căm giận giặc, thể hiện khí phách và lòng yêu nước mãnh liệt dù tuổi còn nhỏ.
Em có thể chọn cuốn khác mình đã đọc và trình bày theo cấu trúc trên.
Em muốn cô đào sâu thêm phần nào (ví dụ phân biệt các phương pháp của Sử học) thì cứ nói nhé!