Giải Sinh Học 10 trang 22
Lời giải chi tiết SGK Lớp 10 · Môn Sinh Há»c · Trang 22–23
Nguon: Sinh Hoc 10 - Ket Noi Tri Thuc Voi Cuoc Song (trang 22 – 23)
🔍 Kiến thức cần nhớ
Bài học về các cấp độ tổ chức của thế giới sống với những nội dung cốt lõi:
- Cấp độ tổ chức sống là cấp độ tổ chức có biểu hiện đầy đủ chức năng của sự sống như: sinh trưởng, phát triển, sinh sản, cảm ứng, chuyển hóa vật chất và năng lượng...
- Các cấp độ cơ bản của thế giới sống gồm: tế bào → cơ thể → quần thể → quần xã → hệ sinh thái.
- Thế giới sống được tổ chức theo thứ bậc: bậc dưới làm đơn vị cấu tạo nên bậc cao hơn. Khi các bộ phận tương tác với nhau sẽ tạo nên đặc tính nổi trội mà từng thành phần riêng lẻ không có được.
- Đặc điểm chung của các cấp độ tổ chức sống: tổ chức theo thứ bậc, hệ mở và tự điều chỉnh, liên tục tiến hóa.
⚙️ Bài tập
DỪNG LẠI VÀ SUY NGẪM (trang 21)
Câu 1
Đề bài: Nêu đặc điểm chung của các cấp độ tổ chức sống. Tại sao nói các cấp độ tổ chức sống là những hệ mở, tự điều chỉnh?
Trả lời:
Các cấp độ tổ chức sống có 3 đặc điểm chung:
- Tổ chức theo nguyên tắc thứ bậc: Tổ chức sống cấp dưới làm nền tảng cấu tạo nên tổ chức sống cấp trên. Tổ chức cấp cao hơn không chỉ mang đặc điểm của cấp thấp hơn mà còn có những đặc tính nổi trội mà cấp dưới không có.
- Là hệ mở và tự điều chỉnh.
- Thế giới sống liên tục tiến hóa.
Vì sao là hệ mở, tự điều chỉnh:
- Hệ mở: Sinh vật ở mọi cấp độ tổ chức đều không ngừng trao đổi vật chất và năng lượng với môi trường. Sinh vật vừa chịu tác động của môi trường, vừa làm biến đổi môi trường sống.
- Tự điều chỉnh: Mọi cấp độ tổ chức sống đều có khả năng tự điều chỉnh nhằm duy trì và điều hòa sự cân bằng động trong hệ thống, giúp tổ chức sống tồn tại và phát triển ổn định.
💡 Mẹo nhớ: 3 đặc điểm chung – "Thứ bậc – Mở/Tự điều chỉnh – Tiến hóa".
Câu 2
Đề bài: Phân tích đặc điểm cho thấy cơ thể người là một hệ mở, tự điều chỉnh.
Trả lời:
Cơ thể người là hệ mở vì luôn trao đổi vật chất và năng lượng với môi trường:
- Lấy vào: thức ăn, nước uống, khí O₂.
- Thải ra: CO₂ (qua hô hấp), chất thải (qua bài tiết, tiêu hóa), nhiệt năng.
- Quá trình trao đổi này diễn ra liên tục, cơ thể đồng thời tác động và làm biến đổi môi trường xung quanh.
Cơ thể người có khả năng tự điều chỉnh để duy trì cân bằng nội môi:
- Điều hòa thân nhiệt: Khi trời nóng → toát mồ hôi, giãn mạch máu dưới da để tỏa nhiệt; khi trời lạnh → run cơ, co mạch để giữ nhiệt, giữ thân nhiệt ổn định khoảng 37°C.
- Điều hòa đường huyết: Khi đường huyết tăng → tuyến tụy tiết insulin; khi đường huyết giảm → tiết glucagon, giữ nồng độ glucose ổn định.
- Điều hòa huyết áp, độ pH máu, lượng nước... luôn được giữ trong giới hạn ổn định.
→ Nhờ vậy cơ thể người vừa là hệ mở vừa có khả năng tự điều chỉnh.
⚠️ Lưu ý thi: Dạng câu này hay yêu cầu nêu ví dụ cụ thể. Hãy nhớ ít nhất 2 ví dụ về tự điều chỉnh (thân nhiệt, đường huyết) để lấy điểm trọn vẹn.
Câu 3
Đề bài: Thế giới sống liên tục tiến hóa dựa trên cơ sở nào?
Trả lời:
Thế giới sống liên tục tiến hóa dựa trên các cơ sở:
- Thông tin di truyền trong phân tử DNA được truyền từ tế bào này sang tế bào khác, từ thế hệ này sang thế hệ khác một cách tương đối chính xác, đảm bảo sự kế thừa các đặc điểm chung.
- Trong quá trình truyền thông tin di truyền luôn phát sinh các đột biến, tạo ra nguồn nguyên liệu cho tiến hóa, làm xuất hiện những biến dị mới.
- Điều kiện môi trường sống khác nhau thực hiện vai trò chọn lọc giữ lại những thể đột biến có kiểu hình thích nghi nhất với môi trường.
→ Kết quả là sinh giới không ngừng tiến hóa, tạo ra thế giới sống vô cùng đa dạng nhưng cũng có nhiều đặc điểm chung.
LUYỆN TẬP VÀ VẬN DỤNG (trang 21)
Câu 1
Đề bài: Phân biệt các cấp độ tổ chức sống.
Trả lời:
Các cấp độ tổ chức sống cơ bản gồm 5 cấp, sắp xếp từ thấp đến cao:
| Cấp độ | Khái niệm |
|---|---|
| Tế bào | Đơn vị cấu trúc và chức năng cơ bản của mọi cơ thể sống. |
| Cơ thể | Cấp tổ chức gồm một hoặc nhiều tế bào, có đầy đủ chức năng sống độc lập (sinh trưởng, sinh sản, cảm ứng...). |
| Quần thể | Tập hợp các cá thể cùng loài, cùng sống trong một khu vực, vào một thời điểm nhất định, có khả năng giao phối sinh con. |
| Quần xã | Tập hợp nhiều quần thể thuộc các loài khác nhau cùng sống trong một không gian, có quan hệ mật thiết với nhau. |
| Hệ sinh thái | Bao gồm quần xã sinh vật và môi trường sống (sinh cảnh) của chúng, tương tác tạo thành một hệ thống hoàn chỉnh và ổn định. |
Điểm khác biệt cốt lõi: Mỗi cấp độ cao hơn được cấu tạo từ cấp độ thấp hơn và mang đặc tính nổi trội riêng:
- Tế bào → là đơn vị nhỏ nhất biểu hiện đầy đủ sự sống.
- Cơ thể → một thực thể sống độc lập.
- Quần thể → cùng loài.
- Quần xã → nhiều loài.
- Hệ sinh thái → sinh vật + môi trường vô sinh.
💡 Mẹo nhớ: "Tế – Cơ – Thể (quần thể) – Xã – Thái" theo thứ tự nhỏ đến lớn.
Câu 2
Đề bài: Một con robot cũng có khả năng di chuyển, tương tác với môi trường xung quanh, thậm chí trả lời các câu hỏi và đưa ra lời khuyên hữu ích cho các bác sĩ trong việc điều trị bệnh. Con robot có đặc điểm nào giống và khác với vật sống?
Trả lời:
Điểm giống nhau giữa robot và vật sống:
- Có khả năng di chuyển.
- Có khả năng tương tác (cảm ứng/phản ứng) với môi trường xung quanh: nhận thông tin và đưa ra phản hồi.
- Có khả năng xử lý thông tin và trao đổi với môi trường.
Điểm khác nhau (robot KHÔNG có những đặc điểm sống cơ bản):
| Đặc điểm sống | Vật sống | Robot |
|---|---|---|
| Cấu tạo từ tế bào | Có | Không |
| Chuyển hóa vật chất và năng lượng (tự lấy và biến đổi để duy trì sự sống) | Có | Không (chỉ dùng năng lượng điện nạp sẵn) |
| Sinh trưởng và phát triển | Có | Không |
| Sinh sản (tự tạo ra cá thể mới) | Có | Không |
| Khả năng tự điều chỉnh, tự duy trì sự sống | Có | Không |
| Khả năng tiến hóa, di truyền | Có (qua DNA) | Không |
→ Kết luận: Robot chỉ mô phỏng một số biểu hiện bên ngoài của sự sống (di chuyển, cảm ứng) nhưng không phải là vật sống, vì nó không có những đặc trưng cơ bản nhất: cấu tạo tế bào, chuyển hóa vật chất – năng lượng, sinh trưởng, sinh sản và di truyền.
⚠️ Lưu ý thi: Dạng câu này kiểm tra hiểu biết về dấu hiệu đặc trưng của sự sống. Nhớ nhấn mạnh: vật sống được cấu tạo từ tế bào và có khả năng chuyển hóa, sinh sản, di truyền – đây là điểm robot không thể có.
Câu 3
Đề bài: Tại sao nói "Nếu Mặt Trời không còn tồn tại thì Trái Đất sẽ bị hủy diệt"?
Trả lời:
Mặt Trời là nguồn năng lượng khởi đầu cho hầu hết sự sống trên Trái Đất:
- Cây xanh và sinh vật quang hợp sử dụng năng lượng ánh sáng Mặt Trời để quang hợp, tạo ra chất hữu cơ và khí O₂. Đây là mắt xích đầu tiên (sinh vật sản xuất) trong mọi chuỗi và lưới thức ăn.
- Nếu không có Mặt Trời → quang hợp ngừng → cây xanh chết → các sinh vật tiêu thụ (động vật ăn cỏ, ăn thịt) mất nguồn thức ăn → toàn bộ chuỗi thức ăn sụp đổ → sinh vật chết hàng loạt.
- Mặt Trời cung cấp nhiệt năng giữ cho Trái Đất ấm áp. Không có Mặt Trời → Trái Đất lạnh giá đến mức không sinh vật nào tồn tại được; nước đóng băng, không còn vòng tuần hoàn nước.
→ Vì vật chất và năng lượng được truyền qua các cấp độ tổ chức sống (từ sinh vật sản xuất qua sinh vật tiêu thụ đến sinh vật phân giải), mà nguồn năng lượng gốc là Mặt Trời, nên khi mất Mặt Trời, toàn bộ hệ sinh thái Trái Đất sẽ bị hủy diệt.
💡 Mẹo nhớ: Mặt Trời = nguồn năng lượng gốc của mọi chuỗi thức ăn (qua quang hợp) + nguồn nhiệt giữ ấm Trái Đất.
📊 Sơ đồ tóm tắt kiến thức Phần Mở đầu (trang 22)
Trang 22 là sơ đồ hệ thống hóa toàn bộ Phần Mở đầu, gồm hai nhánh lớn xoay quanh môn SINH HỌC:
Nhánh 1 – Phương pháp học và nghiên cứu sinh học:
- Quy trình nghiên cứu: Quan sát → Đặt câu hỏi → Hình thành giả thuyết → Thiết kế thí nghiệm kiểm chứng → Phân tích kết quả → Rút ra kết luận (chấp nhận hay bác bỏ giả thuyết).
- Phương pháp nghiên cứu: Quan sát; Làm việc trong phòng thí nghiệm; Thực nghiệm khoa học.
- Công cụ và thiết bị nghiên cứu: Kính hiển vi, máy li tâm...; Tin sinh học.
Nhánh 2 – Các cấp độ tổ chức của thế giới sống:
- Đặc điểm của thế giới sống: Tổ chức theo thứ bậc; Hệ mở, tự điều chỉnh; Liên tục tiến hóa.
- Các cấp độ tổ chức cơ bản: Tế bào → Cơ thể → Quần thể → Quần xã → Hệ sinh thái.
- Sinh học và sự phát triển bền vững: Khái niệm phát triển bền vững; Vai trò của sinh học trong phát triển bền vững.
- Các ngành nghề liên quan: Y – dược; Pháp y; Nông – lâm – ngư nghiệp; Bảo vệ môi trường.
🎯 Ghi nhớ: - Thế giới sống tổ chức theo 5 cấp độ cơ bản: Tế bào → Cơ thể → Quần thể → Quần xã → Hệ sinh thái. - 3 đặc điểm chung: tổ chức thứ bậc, hệ mở/tự điều chỉnh, liên tục tiến hóa. - Tiến hóa dựa trên: di truyền DNA + đột biến + chọn lọc của môi trường. - Vật sống khác máy móc ở chỗ có cấu tạo tế bào, chuyển hóa vật chất – năng lượng, sinh trưởng, sinh sản và di truyền. - Mặt Trời là nguồn năng lượng gốc cho toàn bộ sự sống trên Trái Đất.