Giải Chuyên đề học tập Công Nghệ 12 (Lâm Nghiệp - Thủy Sản) trang 80

Hai trang này thuộc Bài 15, nói về ứng dụng công nghệ sinh học trong chọn và nhân giống thủy sản, trọng tâm là chuyển đổi giới tính và bảo quản lạnh tinh trùng.

Tóm tắt lý thuyết

Chuyển đổi giới tính (tiếp nối từ trang trước)

• Phương pháp phổ biến nhất: cho thủy sản ăn hormone chuyển đổi giới tính.
• Estrogen → chuyển sang giới tính cái.
• Testosterone → chuyển sang giới tính đực.
• Ví dụ cá rô phi: trộn 17α-methyl testosterone vào thức ăn cho cá bột (ngay sau khi cá dùng hết noãn hoàng), cho ăn trong 21 ngày. Kết quả tỉ lệ cá rô phi đực đạt 85% – 95%.

Bảo quản lạnh tinh trùng

• Ý nghĩa: chủ động sản xuất giống nhân tạo khi đực và cái lệch pha thành thục; dễ vận chuyển; hạn chế nuôi giữ cá đực; ngăn suy giảm chất lượng di truyền do lai cận huyết.
• Có 2 phương pháp:
• Bảo quản ngắn hạn (trong tủ lạnh): vài giờ đến 1 tháng.
• Bảo quản dài hạn (trong nitrogen lỏng): lên đến 3 tháng.

Các bước bảo quản ngắn hạn (Hình 15.6)

Các bước bảo quản dài hạn (Hình 15.7)

Khám phá 1: Bảo quản ngắn hạn (Hình 15.6)

Đề: Quan sát Hình 15.6 và mô tả các bước bảo quản ngắn hạn tinh trùng của động vật thủy sản.

Trả lời: Bảo quản ngắn hạn gồm 4 bước:

1. Thu tinh trùng từ cá đực.
2. Pha loãng tinh trùng với chất bảo quản để giữ ổn định mật độ và môi trường.
3. Bổ sung chất kháng sinh nhằm ức chế vi khuẩn, chống nhiễm khuẩn làm hỏng mẫu.
4. Bảo quản trong tủ lạnh ở nhiệt độ 0 °C đến 4 °C. Thời gian giữ được từ vài giờ đến một tháng.

Khám phá 2: Bảo quản dài hạn (Hình 15.7)

Đề: Quan sát Hình 15.7 và mô tả các bước bảo quản dài hạn tinh trùng của động vật thủy sản.

Trả lời: Bảo quản dài hạn gồm 5 bước:

1. Thu tinh trùng: chọn cá đực khỏe, vuốt nhẹ phần bụng dưới hướng về lỗ sinh dục. Tinh trùng đạt yêu cầu có màu trắng đục hoặc trắng sữa, không lẫn tạp chất.
2. Kiểm tra hoạt lực: pha loãng với nước cất hoặc dung dịch đẳng trương, soi kính hiển vi. Hoạt lực trên 50% là mẫu đạt tiêu chuẩn.
3. Pha với chất bảo quản và chất chống đông, đưa hỗn hợp vào cọng tinh.
4. Làm lạnh trong hơi nitrogen: đặt cách mặt nitrogen lỏng khoảng 1–5 cm, nhiệt độ –76 °C, thời gian 3–25 phút tùy loài cá.
5. Đưa cọng tinh vào nitrogen lỏng ở –196 °C để bảo quản dài hạn (đến 3 tháng).

Luyện tập 1: Ứng dụng công nghệ sinh học trong chọn và nhân giống thủy sản

Đề: Phân tích ứng dụng của công nghệ sinh học trong chọn và nhân giống thủy sản.

Trả lời:

Trong chọn giống

• Chỉ thị phân tử (marker phân tử): xác định nhanh các cá thể mang gene quý (lớn nhanh, kháng bệnh, chịu mặn...) để chọn làm giống chính xác hơn, rút ngắn thời gian chọn lọc so với phương pháp truyền thống.
• Phân tích di truyền: đánh giá đa dạng di truyền, tránh lai cận huyết, duy trì chất lượng đàn giống.

Trong nhân giống

• Chuyển đổi giới tính bằng hormone: tạo đàn đơn tính (ví dụ cá rô phi toàn đực) cho năng suất cao, kiểm soát sinh sản ngoài ý muốn.
• Bảo quản lạnh tinh trùng: chủ động nguồn tinh trùng chất lượng, khắc phục hiện tượng lệch pha thành thục giữa đực và cái, thuận tiện vận chuyển, bảo tồn nguồn gene quý và dòng thuần.
• Thụ tinh nhân tạo, kích thích sinh sản bằng hormone: tăng tỉ lệ thụ tinh, chủ động về thời điểm và số lượng giống.

Ý nghĩa chung: nâng cao năng suất, chất lượng con giống, bảo tồn đa dạng di truyền và phục vụ sản xuất thủy sản bền vững.

Luyện tập 2: So sánh bảo quản ngắn hạn và dài hạn

Đề: So sánh phương pháp bảo quản ngắn hạn và phương pháp bảo quản dài hạn tinh trùng động vật thủy sản.

Trả lời:

Giống nhau

• Đều nhằm lưu giữ tinh trùng cá đực phục vụ sinh sản nhân tạo.
• Đều bắt đầu bằng thu tinh trùng và pha với chất bảo quản.
• Đều giúp chủ động về nguồn tinh trùng, khắc phục lệch pha thành thục.

Khác nhau

Nhận xét: bảo quản dài hạn giữ được lâu hơn nhưng tốn kém và yêu cầu kỹ thuật cao hơn; bảo quản ngắn hạn đơn giản, rẻ nhưng thời gian lưu giữ ngắn.

Vận dụng: Đề xuất ứng dụng tại địa phương

Đề: Đề xuất một ứng dụng công nghệ sinh học trong chọn hoặc nhân giống thủy sản phù hợp với thực tiễn ở địa phương em.

Gợi ý trả lời (đây là câu mở, em nên điều chỉnh theo địa phương mình):

Ví dụ với vùng nuôi cá rô phi

• Ứng dụng: dùng phương pháp chuyển đổi giới tính bằng hormone 17α-methyl testosterone để sản xuất cá rô phi đơn tính đực.
• Lý do phù hợp:
• Cá rô phi đực lớn nhanh, đồng đều, cho năng suất và hiệu quả kinh tế cao hơn.
• Tránh hiện tượng cá sinh sản tự phát trong ao làm mật độ quá dày, cá còi.
• Kỹ thuật trộn hormone vào thức ăn cá bột đơn giản, chi phí hợp lý, dễ áp dụng tại trại giống địa phương.

Nếu địa phương em nuôi cá tra, tôm sú, cá chép... em có thể chọn ứng dụng tương ứng như bảo quản lạnh tinh trùng để chủ động giống, hoặc dùng chỉ thị phân tử để chọn đàn bố mẹ kháng bệnh.

Hai trang này không có câu hỏi trắc nghiệm, chủ yếu là phần lý thuyết kèm các câu hỏi tự luận mở (Khám phá, Luyện tập, Vận dụng). Nếu em cần mình viết bài Vận dụng cụ thể theo đúng địa phương của em, cho mình biết em ở vùng nào và nuôi loài gì nhé.