Giải Ngữ Văn 12 - Tập Một trang 42

🔍 Kiến thức cần nhớ

Trang 42-43 là phần cuối của văn bản đọc hiểu phân tích nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn "Đời thừa" của Nam Cao. Nội dung chính bao gồm:

1. Bi kịch của nhân vật Hộ:

• Không chỉ là bi kịch sự nghiệp bế tắc mà còn là sự tha hóa về nhân cách
• Hộ biến những người thân yêu (vợ con) thành đối tượng để thực hành lẽ sống tình thương
• Hộ tự giẫm đạp lên lí tưởng sống của chính mình

2. Vai trò của người kể chuyện:

• Giữ khoảng cách nhất định với nhân vật qua giọng điệu trần thuật
• Vừa đồng cảm, vừa có thái độ nghiêm khắc với nhân vật Hộ
• Người kể chuyện "thay mặt Nam Cao" để thể hiện cái nhìn sâu sắc về con người

3. Giá trị của tác phẩm:

• Phê phán việc con người đánh mất mình
• Phê phán những thiết chế xã hội khiến sự sống con người trở nên mất ý nghĩa
• Thể hiện "tấm lòng thương đời nhất" và "con mắt nhìn đời ác nhất" (Nguyễn Minh Châu)

---

⚙️ Bài tập

Câu 1

Đề bài: Nghệ thuật tự sự của Nam Cao trong truyện ngắn Đời thừa có những phương diện đáng chú ý nào?

Cách 1 — Liệt kê theo văn bản đọc hiểu

Nghệ thuật tự sự của Nam Cao trong truyện ngắn Đời thừa có những phương diện đáng chú ý sau:

a) Cốt truyện và tình huống truyện:

• Cốt truyện đơn giản, ít sự kiện bên ngoài
• Tập trung vào diễn biến tâm lí, xung đột nội tâm của nhân vật
• Tình huống truyện mang tính bi kịch: mâu thuẫn giữa lí tưởng nghệ thuật và thực tế cuộc sống

b) Nghệ thuật xây dựng nhân vật:

• Khắc họa chiều sâu tâm lí nhân vật qua độc thoại nội tâm
• Nhân vật có sự phức tạp, đa chiều (vừa đáng thương vừa đáng trách)
• Miêu tả tinh tế những khoảnh khắc đối diện với chính mình của nhân vật

c) Người kể chuyện và điểm nhìn:

• Người kể chuyện ngôi thứ ba, giữ khoảng cách nhất định với nhân vật
• Điểm nhìn linh hoạt: khi đồng cảm, khi nghiêm khắc phê phán
• Sử dụng đại từ "hắn" tạo khoảng cách, giọng điệu mỉa mai

d) Giọng điệu trần thuật:

• Đa dạng: vừa trữ tình, vừa triết lí, vừa châm biếm
• Hàm chứa sự mỉa mai đối với những triết lí cao đẹp nhưng xa rời thực tế

Cách 2 — Phân tích theo đặc trưng nghệ thuật Nam Cao

Nghệ thuật tự sự trong Đời thừa thể hiện phong cách đặc sắc của Nam Cao:

💡 Mẹo nhớ: Nghệ thuật tự sự Nam Cao = "Tâm lí hóa" (cốt truyện tâm lí + nhân vật tự ý thức + điểm nhìn bên trong)

---

Câu 2

Đề bài: Khi phân tích từng phương diện làm nên sức hấp dẫn của nghệ thuật tự sự trong Đời thừa, tác giả đã đi theo trình tự nào?

Cách 1 — Xác định trình tự logic của bài viết

Tác giả bài viết đã phân tích theo trình tự từ ngoài vào trong, từ hình thức đến nội dung sâu:

Bước 1: Phân tích cốt truyện và tình huống truyện

• Đây là yếu tố bề mặt, dễ nhận biết nhất
• Chỉ ra đặc điểm: cốt truyện đơn giản, tập trung vào tâm lí

Bước 2: Phân tích nghệ thuật xây dựng nhân vật

• Đi sâu vào cách khắc họa nhân vật Hộ
• Phân tích bi kịch tinh thần và sự tha hóa nhân cách

Bước 3: Phân tích người kể chuyện và điểm nhìn trần thuật

• Yếu tố nghệ thuật tinh tế, đòi hỏi phân tích sâu
• Chỉ ra mối quan hệ giữa người kể chuyện với nhân vật và tác giả

Bước 4: Đánh giá giá trị tác phẩm

• Tổng kết ý nghĩa phê phán và giá trị nhân văn
• Khẳng định sức thuyết phục của nghệ thuật tự sự

Cách 2 — Khái quát mô hình trình tự

Trình tự phân tích của tác giả tuân theo mô hình:

Cốt truyện → Nhân vật → Người kể chuyện → Giá trị tác phẩm
(Bề mặt)    (Trung tâm)  (Nghệ thuật)      (Tổng kết)

Đây là trình tự quy nạp, đi từ những yếu tố cụ thể, dễ nhận biết đến những yếu tố trừu tượng, khái quát hơn, cuối cùng đưa ra đánh giá tổng thể.

⚠️ Lưu ý thi: Khi viết bài phân tích nghệ thuật tự sự, nên đi theo trình tự logic tương tự: cốt truyện → nhân vật → người kể chuyện/điểm nhìn → đánh giá chung.

---

Câu 3

Đề bài: Bạn có thể học hỏi được điều gì từ cách phân tích các phương diện của nghệ thuật tự sự trong Đời thừa? Điều gì ở bài viết chưa làm bạn thỏa mãn?

Cách 1 — Trả lời theo hai phần rõ ràng

A. Những điều có thể học hỏi:

1. Cách xác định các phương diện cần phân tích:

• Biết chọn lọc những yếu tố nghệ thuật tự sự quan trọng nhất
• Không phân tích dàn trải mà tập trung vào điểm đặc sắc

1. Cách lập luận chặt chẽ:

• Mỗi luận điểm đều có dẫn chứng cụ thể từ tác phẩm
• Phân tích dẫn chứng sâu sắc, không chỉ liệt kê

1. Cách sử dụng thuật ngữ chuyên môn:

• Vận dụng đúng các khái niệm: cốt truyện, tình huống, người kể chuyện, điểm nhìn, giọng điệu
• Giải thích rõ ràng khi cần thiết

1. Cách liên hệ, so sánh:

• Trích dẫn ý kiến của nhà phê bình (Nguyễn Minh Châu) để tăng sức thuyết phục
• Đặt tác phẩm trong bối cảnh văn học rộng hơn

1. Cách tổ chức bài viết:

• Trình tự logic, mạch lạc
• Có phần mở đầu, triển khai và kết luận rõ ràng

B. Những điều chưa thỏa mãn (gợi ý - học sinh tự đánh giá):

• Có thể chưa phân tích kĩ về ngôn ngữ nghệ thuật của tác phẩm
• Chưa so sánh với các tác phẩm khác của Nam Cao để thấy nét riêng
• Phần phân tích giọng điệu có thể cần thêm dẫn chứng cụ thể
• Chưa đề cập đến kết cấu của truyện ngắn
• Có thể bổ sung thêm phân tích về không gian, thời gian nghệ thuật

Cách 2 — Trả lời dạng bảng tổng hợp

💡 Mẹo nhớ: Khi đọc một bài phân tích mẫu, luôn tự hỏi: "Tác giả đã làm gì hay?" và "Mình có thể bổ sung gì?"

⚠️ Lưu ý thi: Câu hỏi dạng này yêu cầu học sinh thể hiện tư duy phản biện - vừa tiếp thu, vừa đánh giá. Không nên chỉ khen hoặc chỉ chê, mà cần cân bằng cả hai.

---

Phần "Thực hành viết" - Chuẩn bị viết

Đây là phần hướng dẫn chuẩn bị cho bài viết phân tích nghệ thuật tự sự, không phải câu hỏi cần trả lời.

Tóm tắt nội dung hướng dẫn:

1. Chọn tác phẩm: Truyện ngắn hoặc tiểu thuyết để lại ấn tượng về cách kể chuyện

1. Ôn lại kiến thức: Xem lại tri thức về truyện trong sách Ngữ văn lớp 10 và bài học này

1. Các đề tài có thể lựa chọn:

• Phân tích nghệ thuật xây dựng tình huống và nhân vật
• Phân tích đặc điểm, vai trò và chức năng của người kể chuyện
• Phân tích cách xây dựng truyện kể (cách tổ chức hệ thống sự kiện, điểm nhìn, lời văn,...)

---

🎯 Ghi nhớ: - Nghệ thuật tự sự bao gồm nhiều phương diện: cốt truyện, nhân vật, người kể chuyện, điểm nhìn, giọng điệu - Khi phân tích, cần đi theo trình tự logic và có dẫn chứng cụ thể - Luôn kết hợp giữa việc học hỏi và tư duy phản biện khi đọc bài phân tích mẫu - Nam Cao là bậc thầy về nghệ thuật tự sự với đặc trưng "tâm lí hóa cốt truyện"