Giải Ngữ Văn 12 - Tập Một trang 43
Lời giải chi tiết SGK Lớp 12 · Môn Ngữ Văn · Trang 43–44
🔍 Kiến thức cần nhớ
Trang 42-43 là phần cuối của văn bản nghị luận phân tích nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn "Đời thừa" của Nam Cao. Nội dung chính bao gồm:
- Bi kịch của nhân vật Hộ: Không chỉ là bi kịch sự nghiệp bế tắc mà còn là sự tha hóa về nhân cách - từ người trí thức có lý tưởng trở thành kẻ bạo hành vợ con.
- Khoảnh khắc tự kết án: Hộ xấu hổ, ăn năn sau cơn say, tự nhận mình là "một thằng khốn nạn" trước mặt Từ.
- Vai trò của người kể chuyện: Giữ khoảng cách nhất định với nhân vật, thể hiện qua giọng điệu trần thuật - vừa đồng cảm vừa nghiêm khắc.
- Giá trị tác phẩm: "Đời thừa" là truyện ngắn giàu tính phê phán - phê phán việc con người đánh mất mình, phê phán thiết chế xã hội đẩy con người vào tình thế xung đột.
⚙️ Bài tập
Câu 1
Đề bài: Nghệ thuật tự sự của Nam Cao trong truyện ngắn Đời thừa có những phương diện đáng chú ý nào?
Cách 1 — Liệt kê theo văn bản
Dựa vào bài phân tích trong sách, nghệ thuật tự sự của Nam Cao trong "Đời thừa" có các phương diện đáng chú ý sau:
1. Nghệ thuật xây dựng tình huống truyện:
- Tình huống bi kịch kép: bi kịch sự nghiệp (văn chương bế tắc) và bi kịch nhân cách (tha hóa về đạo đức)
- Tình huống đặt nhân vật vào sự xung đột nội tâm gay gắt giữa lý tưởng và thực tế
2. Nghệ thuật xây dựng nhân vật:
- Nhân vật được khắc họa qua diễn biến tâm lý phức tạp
- Khoảnh khắc đối diện với sự thật của chính mình (Hộ bật khóc như "nước một quả chanh mà người ta bóp mạnh")
- Nhân vật vừa đáng thương vừa đáng trách
3. Người kể chuyện và điểm nhìn:
- Người kể chuyện giữ khoảng cách nhất định với nhân vật
- Giọng điệu vừa đồng cảm (với cuộc đấu tranh nội tâm của Hộ) vừa nghiêm khắc (dùng đại từ "hắn", giọng mỉa mai)
- Người kể chuyện "thay mặt Nam Cao" để thực hiện việc "đau đáu nhìn vào cái nhân cách"
4. Ngôn ngữ và giọng điệu:
- Giọng kể hàm chứa sự mỉa mai ngầm
- Miêu tả tiếng khóc của nhân vật đặc sắc
- Ngôn ngữ giàu chất triết lý
Cách 2 — Hệ thống hóa theo lý thuyết tự sự học
| Phương diện | Biểu hiện trong "Đời thừa" |
|---|---|
| Cốt truyện | Xây dựng trên bi kịch kép, kết thúc mở (vấn đề "ngổn ngang, hầu như không thể giải quyết") |
| Nhân vật | Tâm lý phức tạp, có chiều sâu, mang tính điển hình cho người trí thức nghèo |
| Người kể chuyện | Ngôi thứ ba, giữ khoảng cách, vừa đồng cảm vừa phê phán |
| Điểm nhìn | Linh hoạt: từ bên ngoài quan sát và từ bên trong nội tâm nhân vật |
| Giọng điệu | Đa thanh: trữ tình, triết lý, mỉa mai |
Câu 2
Đề bài: Khi phân tích từng phương diện làm nên sức hấp dẫn của nghệ thuật tự sự trong Đời thừa, tác giả đã đi theo trình tự nào?
Cách 1 — Phân tích trình tự logic
Tác giả bài viết đã đi theo trình tự từ nội dung đến hình thức, từ cái được kể đến cách kể:
Bước 1: Phân tích tình huống truyện
- Giới thiệu bi kịch sự nghiệp của Hộ
- Phân tích bi kịch nhân cách (sự tha hóa)
Bước 2: Phân tích nhân vật
- Diễn biến tâm lý của Hộ
- Mối quan hệ giữa các nhân vật (Hộ - Từ)
Bước 3: Phân tích người kể chuyện
- Khoảng cách giữa người kể chuyện với nhân vật
- Giọng điệu trần thuật
- Mối liên hệ giữa người kể chuyện với nhà văn
Bước 4: Đánh giá giá trị tác phẩm
- Giá trị phê phán
- Giá trị nghệ thuật tự sự
Cách 2 — Khái quát theo mô hình
Trình tự phân tích tuân theo mô hình đồng tâm mở rộng:
Tình huống → Nhân vật → Người kể chuyện → Giá trị tác phẩm
(Lõi) (Mở rộng 1) (Mở rộng 2) (Tổng kết)Đây là trình tự hợp lý vì:
- Đi từ cái cụ thể (tình huống, nhân vật) đến cái khái quát (nghệ thuật kể chuyện, giá trị)
- Đi từ nội dung đến hình thức nghệ thuật
- Kết thúc bằng đánh giá tổng hợp về giá trị tác phẩm
Câu 3
Đề bài: Bạn có thể học hỏi được điều gì từ cách phân tích các phương diện của nghệ thuật tự sự trong Đời thừa? Điều gì ở bài viết chưa làm bạn thỏa mãn?
Cách 1 — Trả lời theo hai vế câu hỏi
A. Những điều có thể học hỏi:
- Cách tiếp cận tác phẩm tự sự:
- Không chỉ phân tích nội dung mà còn chú ý đến nghệ thuật kể chuyện
- Quan tâm đến vai trò của người kể chuyện, điểm nhìn, giọng điệu
- Phương pháp phân tích:
- Đi từ tình huống → nhân vật → người kể chuyện → giá trị
- Kết hợp phân tích với đánh giá
- Sử dụng dẫn chứng cụ thể từ tác phẩm
- Cách lập luận:
- Luận điểm rõ ràng, có hệ thống
- Dẫn chứng tiêu biểu, phân tích sâu
- Liên hệ với quan điểm của các nhà phê bình (Nguyễn Minh Châu)
- Ngôn ngữ nghị luận:
- Chính xác, giàu hình ảnh
- Kết hợp lý tính và cảm xúc
B. Những điều có thể chưa thỏa mãn (gợi ý):
- Chưa phân tích kỹ về kết cấu thời gian trong truyện (đảo ngược, hồi tưởng)
- Chưa so sánh với các tác phẩm khác của Nam Cao để thấy nét đặc trưng
- Phần phân tích ngôn ngữ nhân vật (độc thoại nội tâm) chưa được khai thác sâu
- Có thể bổ sung thêm về không gian nghệ thuật trong truyện
Cách 2 — Trả lời theo hướng vận dụng cá nhân
Bài học rút ra cho việc viết bài phân tích nghệ thuật tự sự:
| Yếu tố | Cách thực hiện |
|---|---|
| Mở bài | Giới thiệu tác phẩm, nêu vấn đề nghệ thuật tự sự |
| Thân bài | Phân tích lần lượt: tình huống → nhân vật → người kể chuyện → giọng điệu |
| Kết bài | Đánh giá giá trị nghệ thuật, ý nghĩa tác phẩm |
| Dẫn chứng | Trích dẫn trực tiếp, phân tích cụ thể |
| Liên hệ | Dẫn ý kiến nhà phê bình, so sánh tác phẩm khác |
Điều chưa thỏa mãn (tùy quan điểm cá nhân):
- Có thể mong muốn bài viết phân tích thêm về ý nghĩa nhan đề "Đời thừa"
- Hoặc muốn có thêm phần liên hệ với cuộc sống hiện đại
Phần: Thực hành viết - Chuẩn bị viết
Đây là phần hướng dẫn chuẩn bị viết bài nghị luận văn học, không phải câu hỏi cần trả lời.
Nội dung hướng dẫn:
- Chọn tác phẩm: Truyện ngắn hoặc tiểu thuyết để lại ấn tượng về cách kể chuyện
- Ôn lại kiến thức: Xem lại tri thức về truyện trong sách Ngữ văn lớp 10 và bài học này
- Lựa chọn đề tài:
- Phân tích nghệ thuật xây dựng tình huống và nhân vật
- Phân tích đặc điểm, vai trò và chức năng của người kể chuyện
- Phân tích cách xây dựng truyện kể (cách tổ chức hệ thống sự kiện, điểm nhìn, lời văn,...)
🎯 Ghi nhớ: - Khi phân tích nghệ thuật tự sự, cần chú ý các phương diện: tình huống, nhân vật, người kể chuyện, điểm nhìn, giọng điệu - Trình tự phân tích nên đi từ nội dung đến hình thức, từ cụ thể đến khái quát - Luôn kết hợp dẫn chứng cụ thể với phân tích, đánh giá
⚠️ Lưu ý thi: - Dạng đề phân tích nghệ thuật tự sự thường xuất hiện trong đề thi THPT - Cần nắm vững các khái niệm: người kể chuyện, điểm nhìn, giọng điệu - Phân biệt được người kể chuyện với tác giả