Giải Ngữ Văn 12 - Tập Một trang 65
Lời giải chi tiết SGK Lớp 12 · Môn Ngữ Văn · Trang 65–66
🔍 Kiến thức cần nhớ
Về bài thơ "Con đường mùa đông" (Pu-skin)
- Tác giả: A.X. Pu-skin (1799-1837) - "mặt trời của thi ca Nga"
- Hoàn cảnh sáng tác: Tháng 12/1825, sau cuộc khởi nghĩa Tháng Chạp thất bại, Pu-skin bị đày ải, mang nỗi buồn riêng hòa với nỗi buồn chung của dân tộc
- Đặc điểm thơ Pu-skin: Ngôn từ chính xác, giản dị, trong sáng, hàm súc; hình ảnh, âm thanh chuyên chở vận động ý thức nhân vật trữ tình
Về hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường
- Khái niệm: Là cách sử dụng ngôn ngữ lệch chuẩn so với quy ước thông thường trong sáng tác văn học
- Các hình thức:
- Tạo kết hợp từ trái logic ("lạ hóa" đối tượng)
- Sử dụng hình thức đảo ngữ để nhấn mạnh
- Cung cấp nét nghĩa mới cho từ ngữ
⚙️ Bài tập
PHẦN 1: CÂU HỎI VỀ BÀI THƠ "CON ĐƯỜNG MÙA ĐÔNG"
Câu 1
Đề bài: Nhan đề bài thơ Con đường mùa đông gợi cho bạn những liên tưởng gì?
Cách 1 — Phân tích trực tiếp từ ngữ
Bước 1: Phân tích từng yếu tố trong nhan đề
- "Con đường": Gợi hành trình, sự di chuyển, cuộc đời, số phận
- "Mùa đông": Gợi cái lạnh, sự cô đơn, khắc nghiệt, u buồn
Bước 2: Liên tưởng cụ thể
Nhan đề gợi những liên tưởng:
- Về không gian: Con đường dài vắng vẻ, phủ đầy tuyết trắng, hoang vu, lạnh lẽo giữa mùa đông nước Nga
- Về tâm trạng: Sự cô đơn, buồn bã, trống vắng của người lữ khách trên hành trình xa xôi
- Về ý nghĩa biểu tượng: Hành trình cuộc đời đầy gian nan, thử thách; giai đoạn khó khăn trong cuộc sống
- Về hoàn cảnh lịch sử: Gợi nhớ thời kỳ đen tối của nước Nga sau cuộc khởi nghĩa Tháng Chạp thất bại
Cách 2 — Liên hệ với hoàn cảnh sáng tác
Đặt nhan đề trong bối cảnh Pu-skin bị lưu đày (1826), ta thấy:
- Con đường = hành trình lưu đày, cuộc đời bị giam cầm
- Mùa đông = thời kỳ đen tối của cá nhân và dân tộc Nga
- Nhan đề vừa tả thực (cảnh đường đi mùa đông) vừa mang ý nghĩa ẩn dụ (hành trình tâm hồn trong giai đoạn u ám)
💡 Mẹo nhớ: Nhan đề thơ trữ tình thường mang tính đa nghĩa - vừa nghĩa đen (tả cảnh) vừa nghĩa bóng (tả tình).
Câu 2
Đề bài: Những hình ảnh ("trăng", "cột sọc chỉ đường") và âm thanh ("tiếng lục lạc", "kim đồng hồ kêu tích tắc") trong bài thơ đã diễn tả mâu thuẫn giữa nỗi buồn với ý thức vận động vượt qua trở ngại của nhân vật trữ tình trên con đường mùa đông như thế nào?
Cách 1 — Phân tích đối lập hình ảnh và âm thanh
Bước 1: Phân tích các hình ảnh
| Hình ảnh | Ý nghĩa biểu đạt |
|---|---|
| Trăng | Ánh sáng mờ ảo, lạnh lẽo → gợi nỗi buồn, cô đơn |
| Cột sọc chỉ đường | Dấu hiệu của hành trình, định hướng → ý thức vận động, tiến về phía trước |
Bước 2: Phân tích các âm thanh
| Âm thanh | Ý nghĩa biểu đạt |
|---|---|
| Tiếng lục lạc | Đơn điệu, buồn bã → gợi sự tẻ nhạt, u sầu |
| Kim đồng hồ kêu tích tắc | Thời gian trôi đều đặn → ý thức về sự vận động không ngừng |
Bước 3: Chỉ ra mâu thuẫn
- Nỗi buồn: Trăng mờ ảo, tiếng lục lạc đơn điệu → tâm trạng u sầu, cô đơn
- Ý thức vận động: Cột sọc chỉ đường hiện ra đều đặn, tiếng tích tắc liên tục → hành trình vẫn tiếp diễn, thời gian vẫn trôi, con người vẫn tiến về phía trước
→ Mâu thuẫn thể hiện: Dù buồn nhưng không dừng lại, dù u sầu nhưng vẫn vượt qua.
Cách 2 — Phân tích theo cặp đối lập
Cặp đối lập 1: Tĩnh – Động
- Trăng (tĩnh, lạnh) ↔ Cột sọc chỉ đường (động, liên tục xuất hiện khi xe chạy)
Cặp đối lập 2: Buồn – Vận động
- Tiếng lục lạc (buồn, đơn điệu) ↔ Tiếng tích tắc (đều đặn, không ngừng)
→ Nhân vật trữ tình mang trong mình hai trạng thái: chìm trong nỗi buồn nhưng đồng thời ý thức được sự vận động, không đầu hàng, không buông xuôi.
⚠️ Lưu ý thi: Đây là dạng câu hỏi phân tích mâu thuẫn nội tâm nhân vật trữ tình - cần chỉ ra cả hai mặt đối lập và mối quan hệ giữa chúng.
Câu 3
Đề bài: Xác định những hình ảnh, hoạt động tương phản trong khổ thơ 4. Nhân vật trữ tình xuất hiện ở khổ thơ này có còn chìm trong cảnh vật u buồn nữa không? Vì sao?
Cách 1 — Phân tích chi tiết khổ thơ 4
Bước 1: Xác định hình ảnh, hoạt động tương phản
Trong khổ thơ 4, có sự tương phản:
- Cảnh bên ngoài: Con đường vắng vẻ, mùa đông lạnh lẽo, cảnh vật u buồn
- Hoạt động bên trong: Người xà ích cất tiếng hát → âm thanh của con người, của sự sống
Bước 2: Đánh giá trạng thái nhân vật trữ tình
Nhân vật trữ tình không còn hoàn toàn chìm trong cảnh vật u buồn nữa vì:
- Xuất hiện tiếng hát của người xà ích → âm thanh ấm áp của con người
- Nhân vật trữ tình bắt đầu chú ý đến những điều xung quanh, không chỉ đắm chìm trong nỗi buồn riêng
- Tiếng hát dù "buồn" nhưng vẫn là biểu hiện của sự sống, của tâm hồn con người
Cách 2 — Phân tích theo chuyển biến tâm trạng
Sự chuyển biến:
- Khổ 1-3: Chìm trong cảnh vật u buồn, cô đơn
- Khổ 4: Bắt đầu có sự kết nối với con người khác (người xà ích)
Ý nghĩa của sự tương phản:
- Giữa cảnh vật lạnh lẽo ↔ tiếng hát ấm áp
- Giữa sự cô đơn ↔ sự đồng hành
→ Đây là bước chuyển quan trọng: từ cô đơn tuyệt đối sang tìm thấy sự đồng cảm.
💡 Mẹo nhớ: Trong thơ trữ tình, sự xuất hiện của âm thanh con người giữa cảnh vật hoang vắng thường đánh dấu bước ngoặt tâm trạng.
Câu 4
Đề bài: Xác định không gian, thời gian tâm tưởng của nhân vật trữ tình trong hai khổ thơ 5 – 6. Hãy hình dung nhân vật trữ tình được tận hưởng những gì và tiếp tục đấu tranh với nỗi buồn ra sao.
Cách 1 — Phân tích không gian, thời gian tâm tưởng
Bước 1: Xác định không gian tâm tưởng
- Không gian thực: Con đường mùa đông lạnh lẽo
- Không gian tâm tưởng: Căn phòng ấm áp với lò sưởi, bên người yêu (Nhi-na)
Bước 2: Xác định thời gian tâm tưởng
- Thời gian thực: Đêm đông giá lạnh trên đường
- Thời gian tâm tưởng: Tương lai khi được đoàn tụ, những khoảnh khắc hạnh phúc bên người thương
Bước 3: Hình dung những gì nhân vật được tận hưởng
- Hơi ấm của mái lều, ánh lửa bập bùng
- Sự gần gũi, thân mật với người yêu Nhi-na
- Cảm giác bình yên, hạnh phúc trong tưởng tượng
Bước 4: Cách đấu tranh với nỗi buồn
- Dùng tưởng tượng để vượt qua thực tại khắc nghiệt
- Lấy hy vọng về tương lai làm động lực
- Biến nỗi nhớ người yêu thành nguồn sức mạnh
Cách 2 — Phân tích theo đối lập thực tại – tâm tưởng
| Thực tại | Tâm tưởng |
|---|---|
| Đường đông lạnh giá | Mái lều ấm áp |
| Cô đơn một mình | Bên cạnh Nhi-na |
| Bóng tối, u buồn | Ánh lửa, niềm vui |
→ Nhân vật trữ tình đấu tranh với nỗi buồn bằng cách tạo ra một thế giới tâm tưởng đối lập hoàn toàn với thực tại. Đây là cách tự cứu mình khỏi sự tuyệt vọng.
⚠️ Lưu ý thi: Phân biệt rõ không gian/thời gian thực và không gian/thời gian tâm tưởng là kỹ năng quan trọng khi phân tích thơ trữ tình.
Câu 5
Đề bài: Những hình tượng "xe tam mã", "bài ca của người xà ích", "mái lều, ánh lửa", "Nhi-na" có ý nghĩa thế nào đối với hành trình tâm tưởng của nhân vật trữ tình trên "con đường mùa đông"?
Cách 1 — Phân tích ý nghĩa từng hình tượng
1. Xe tam mã:
- Phương tiện di chuyển truyền thống của Nga
- Biểu tượng cho hành trình, sự vận động không ngừng
- Ý nghĩa: Dù khó khăn, cuộc sống vẫn tiếp diễn
2. Bài ca của người xà ích:
- Âm thanh của con người giữa thiên nhiên hoang vắng
- Biểu hiện của tâm hồn dân tộc Nga
- Ý nghĩa: Sự đồng cảm, kết nối giữa những con người cùng cảnh ngộ
3. Mái lều, ánh lửa:
- Hình ảnh của sự ấm áp, che chở
- Biểu tượng cho gia đình, quê hương, nơi trú ẩn
- Ý nghĩa: Niềm hy vọng, điểm đến của hành trình
4. Nhi-na:
- Người yêu, người thương
- Biểu tượng cho tình yêu, hạnh phúc
- Ý nghĩa: Nguồn động lực lớn nhất để vượt qua khó khăn
Cách 2 — Phân tích theo hệ thống biểu tượng
Hệ thống hình tượng tạo thành hành trình tâm tưởng:
Xe tam mã (phương tiện) → Bài ca (đồng hành) → Mái lều, ánh lửa (đích đến) → Nhi-na (hạnh phúc)→ Các hình tượng này tạo thành một chuỗi liên kết giúp nhân vật trữ tình:
- Không cô đơn trên hành trình (có xe, có người xà ích)
- Có đích đến để hướng tới (mái lều ấm áp)
- Có động lực để vượt qua (tình yêu với Nhi-na)
💡 Mẹo nhớ: Hình tượng trong thơ thường tạo thành hệ thống, liên kết với nhau để thể hiện chủ đề.
Câu 6
Đề bài: Nêu nhận xét về những hình tượng thơ được điểm lại trong khổ thơ cuối. Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn về cách lấy lại cảm giác bình yên trên những "con đường mùa đông" trong cuộc đời.
Cách 1 — Phân tích khổ thơ cuối và liên hệ
Bước 1: Nhận xét về hình tượng thơ trong khổ cuối
Khổ thơ cuối thường điểm lại các hình tượng đã xuất hiện:
- Tạo kết cấu đầu cuối tương ứng (kết cấu vòng tròn)
- Nhấn mạnh sự tuần hoàn của hành trình
- Thể hiện nỗi buồn vẫn còn nhưng đã được chấp nhận và vượt qua
Bước 2: Chia sẻ suy nghĩ về cách lấy lại bình yên
Trên những "con đường mùa đông" trong cuộc đời, ta có thể lấy lại cảm giác bình yên bằng cách:
- Chấp nhận thực tại: Không trốn tránh khó khăn mà đối mặt với nó
- Tìm kiếm sự đồng hành: Như nhân vật trữ tình tìm thấy tiếng hát người xà ích
- Nuôi dưỡng hy vọng: Hướng về tương lai tươi sáng (mái lều, ánh lửa)
- Giữ gìn tình yêu thương: Tình yêu là nguồn sức mạnh lớn nhất
- Tiếp tục vận động: Không dừng lại, tiếp tục bước đi dù đường có khó khăn
Cách 2 — Phân tích theo triết lý sống
Bài học từ bài thơ:
- Cuộc đời ai cũng có những "con đường mùa đông" - giai đoạn khó khăn, u ám
- Cách vượt qua không phải là phủ nhận nỗi buồn mà là sống cùng nó và tìm ánh sáng trong bóng tối
- Sự bình yên không đến từ việc không có khó khăn mà từ việc biết cách đối mặt với khó khăn
🎯 Ghi nhớ: "Con đường mùa đông" là ẩn dụ cho những giai đoạn khó khăn trong đời. Bài thơ dạy ta cách vượt qua bằng hy vọng, tình yêu và ý chí.
Câu 7
Đề bài: Bạn có nhận xét gì về cấu tứ của bài thơ? Hãy liên hệ với một bài thơ khác có cùng kiểu cấu tứ này mà bạn biết.
Cách 1 — Phân tích cấu tứ bài thơ
Bước 1: Nhận xét về cấu tứ
Cấu tứ bài thơ "Con đường mùa đông":
- Cấu tứ hành trình: Bài thơ được tổ chức theo hành trình di chuyển trên con đường
- Cấu tứ tâm trạng: Song song với hành trình không gian là hành trình tâm trạng
- Kết cấu vòng tròn: Bắt đầu và kết thúc đều trên con đường, với những hình ảnh lặp lại
- Đan xen thực - ảo: Xen kẽ giữa cảnh thực (đường đi) và tâm tưởng (mái lều, Nhi-na)
Bước 2: Liên hệ với bài thơ khác
Bài thơ có cấu tứ tương tự: "Tràng giang" của Huy Cận
- Cũng là cấu tứ hành trình (dòng sông)
- Cũng đan xen giữa cảnh vật và tâm trạng
- Cũng có sự vận động từ buồn đến hy vọng (hình ảnh "khói hoàng hôn" gợi nhớ quê hương)
Hoặc: "Đây thôn Vĩ Dạ" của Hàn Mặc Tử
- Cấu tứ không gian - thời gian
- Đan xen thực - ảo, hiện tại - tưởng tượng
Cách 2 — So sánh cấu tứ
| Đặc điểm cấu tứ | Con đường mùa đông | Tràng giang |
|---|---|---|
| Không gian | Con đường | Dòng sông |
| Vận động | Từ buồn → hy vọng | Từ buồn → nhớ quê |
| Thực - ảo | Đường đi ↔ Nhi-na | Sông nước ↔ quê hương |
| Kết cấu | Vòng tròn | Mở rộng dần |
⚠️ Lưu ý thi: Cấu tứ là cách tổ chức ý tưởng, hình ảnh trong bài thơ. Nhận diện cấu tứ giúp hiểu sâu hơn ý đồ nghệ thuật của tác giả.
Kết nối đọc – viết
Đề bài: Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) về một hình ảnh mang ý nghĩa tượng trưng mà bạn cho là đặc sắc nhất trong bài thơ Con đường mùa đông.
Cách 1 — Viết về hình ảnh "con đường mùa đông"
Đoạn văn mẫu:
Trong bài thơ cùng tên của Pu-skin, hình ảnh "con đường mùa đông" là hình ảnh tượng trưng đặc sắc nhất, mang nhiều tầng ý nghĩa sâu xa. Trước hết, đó là hình ảnh tả thực về con đường nước Nga trong mùa đông giá lạnh, phủ đầy tuyết trắng, hoang vắng và cô liêu. Nhưng vượt lên trên nghĩa đen, "con đường mùa đông" còn là biểu tượng cho hành trình cuộc đời với những giai đoạn khó khăn, thử thách. Đặt trong hoàn cảnh Pu-skin bị lưu đày sau cuộc khởi nghĩa Tháng Chạp thất bại, hình ảnh này còn tượng trưng cho thời kỳ đen tối của cả dân tộc Nga. Điều đặc biệt là dù lạnh lẽo, u buồn, con đường vẫn dẫn về phía trước, vẫn có những cột mốc chỉ đường, vẫn có điểm đến. Hình ảnh này thể hiện triết lý sống tích cực: dù cuộc đời có "mùa đông" thì vẫn phải tiếp tục bước đi, vì phía trước luôn có ánh sáng và hy vọng.
Cách 2 — Viết về hình ảnh "Nhi-na"
Đoạn văn mẫu:
Giữa không gian lạnh lẽo của "con đường mùa đông", hình ảnh Nhi-na xuất hiện như một tia nắng ấm áp, trở thành hình ảnh tượng trưng đặc sắc nhất trong bài thơ của Pu-skin. Nhi-na không chỉ là người yêu cụ thể mà còn là biểu tượng cho tình yêu, hạnh phúc và niềm hy vọng. Khi nhân vật trữ tình chìm trong nỗi buồn cô đơn trên đường đi, chính hình ảnh Nhi-na trong tâm tưởng đã giúp anh vượt qua. Nhi-na gắn liền với "mái lều", "ánh lửa" - những hình ảnh của sự ấm áp, che chở, đối lập hoàn toàn với cái lạnh giá bên ngoài. Qua hình ảnh này, Pu-skin muốn khẳng định: tình yêu là nguồn sức mạnh lớn nhất giúp con người vượt qua mọi khó khăn, thử thách. Dù thực tại có khắc nghiệt đến đâu, chỉ cần trong tim còn tình yêu, con người sẽ tìm được lý do để tiếp tục bước đi.
💡 Mẹo nhớ: Khi viết đoạn văn về hình ảnh tượng trưng, cần phân tích cả nghĩa đen và nghĩa bóng, đặt trong mối liên hệ với toàn bài và hoàn cảnh sáng tác.
PHẦN 2: THỰC HÀNH TIẾNG VIỆT
Chủ đề: Một số hiện tượng phá vỡ những quy tắc ngôn ngữ thông thường: đặc điểm và tác dụng
Câu 1
Đề bài: Chỉ ra nét độc đáo, khác lạ trong kết hợp từ "buồn điệp điệp" ở dòng mở đầu bài thơ Tràng giang (Gợi ý: Tìm những kết hợp từ khác có "điệp điệp" nhưng mang tính phổ biến hơn để so sánh với trường hợp đã nêu).
Cách 1 — Phân tích so sánh
Bước 1: Xác định các kết hợp từ thông thường với "điệp điệp"
Trong tiếng Việt, "điệp điệp" thường kết hợp với:
- Trùng trùng điệp điệp (chỉ số lượng nhiều, lớp lớp)
- Núi non điệp điệp (chỉ núi non trùng điệp)
- Sóng điệp điệp (chỉ sóng nối tiếp nhau)
→ "Điệp điệp" thường đi với danh từ chỉ sự vật cụ thể, có thể nhìn thấy, đếm được.
Bước 2: Chỉ ra nét độc đáo của "buồn điệp điệp"
- "Buồn" là tính từ chỉ trạng thái tâm lý, trừu tượng
- Kết hợp "buồn điệp điệp" là sự phá vỡ quy tắc kết hợp từ thông thường
- Tác dụng:
- Cụ thể hóa cái trừu tượng (nỗi buồn trở nên có hình khối, lớp lớp)
- Nhấn mạnh mức độ của nỗi buồn (không chỉ buồn mà buồn chồng chất)
- Tạo hiệu ứng lạ hóa, gây ấn tượng mạnh với người đọc
Cách 2 — Phân tích theo lý thuyết ngôn ngữ
Quy tắc thông thường:
- "Điệp điệp" + Danh từ cụ
📝 Bài văn mẫu
Đề bài: Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) về một hình ảnh mang ý nghĩa tượng trưng mà bạn cho là đặc sắc nhất trong bài thơ Con đường mùa đông.