Giải Khoa Học Tự Nhiên 6 trang 189
Lời giải chi tiết SGK Lớp 6 · Môn Khoa Há»c Tá»± NhiĂªn · Trang 189–190
Tóm tắt lý thuyết
Hệ Mặt Trời gồm Mặt Trời ở trung tâm và tám hành tinh quay quanh, chia làm hai nhóm:
Bốn hành tinh vòng trong (Thuỷ tinh, Kim tinh, Trái Đất, Hoả tinh):
- Nằm phía trong vành đai tiểu hành tinh chính.
- Thành phần chủ yếu là silicat và kim loại.
- Gần Mặt Trời nên nhiệt độ cao.
Bốn hành tinh vòng ngoài (Mộc tinh, Thổ tinh, Thiên Vương tinh, Hải Vương tinh):
- Là các hành tinh khí khổng lồ, thành phần chủ yếu là hợp chất khí, kích thước rất lớn.
- Xa Mặt Trời nên nhiệt độ thấp.
Đơn vị thiên văn AU: 1 AU ≈ khoảng cách từ Trái Đất đến Mặt Trời ≈ 150 triệu km.
Bảng số liệu quan trọng (khoảng cách đến Mặt Trời, đơn vị AU):
| Hành tinh | Thuỷ tinh | Kim tinh | Trái Đất | Hoả tinh | Mộc tinh | Thổ tinh | Thiên Vương tinh | Hải Vương tinh |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Khoảng cách (AU) | 0,39 | 0,72 | 1 | 1,52 | 5,20 | 9,54 | 19,2 | 30,07 |
Câu hỏi mở đầu (trang 188)
Câu 1: Hành tinh nào gần Mặt Trời nhất, hành tinh nào xa Mặt Trời nhất?
Lời giải:
- Hành tinh gần Mặt Trời nhất là Thuỷ tinh (0,39 AU).
- Hành tinh xa Mặt Trời nhất là Hải Vương tinh (30,07 AU).
Dựa vào bảng khoảng cách, ta thấy Thuỷ tinh có giá trị nhỏ nhất và Hải Vương tinh có giá trị lớn nhất.
Câu 2: Theo em dự đoán, thời gian quay quanh Mặt Trời của các hành tinh có giống nhau không?
Lời giải: Không giống nhau.
Lý do: Lực hấp dẫn phụ thuộc vào khối lượng và khoảng cách đến Mặt Trời. Mỗi hành tinh có khối lượng và khoảng cách khác nhau, nên chu kì quay quanh Mặt Trời cũng khác nhau. Nhìn bảng số liệu sẽ rõ:
- Thuỷ tinh: 88 ngày
- Trái Đất: 365,2 ngày
- Hải Vương tinh: 60152 ngày
Hành tinh càng xa Mặt Trời thì thời gian quay một vòng càng lớn.
Câu hỏi trong bảng (trang 188)
Trong bốn hành tinh vòng trong, một ngày của hành tinh nào gần bằng một ngày của Trái Đất?
Lời giải: Đó là Hoả tinh.
Giải thích: "Một ngày" chính là chu kì tự quay. Trái Đất có chu kì tự quay là 1 ngày, còn Hoả tinh là 1,03 ngày, gần bằng 1. Các hành tinh khác chênh lệch nhiều (Thuỷ tinh 58,9 ngày; Kim tinh tới 244 ngày).
Câu hỏi thảo luận (trang 189)
Câu 1: Người ta vẫn nói sao Hoả, sao Kim, sao Thổ... là các ngôi sao trong hệ Mặt Trời. Nói thế đúng hay sai? Tại sao?
Lời giải: Nói như thế là sai.
Giải thích: Ngôi sao là thiên thể tự phát sáng (như Mặt Trời). Còn sao Hoả, sao Kim, sao Thổ... thực chất là các hành tinh, chúng không tự phát sáng mà chỉ phản xạ ánh sáng Mặt Trời. Gọi là "sao" chỉ là cách gọi quen thuộc trong dân gian, không đúng về mặt khoa học.
Câu 2: Vì sao ta nhìn thấy các hành tinh trong hệ Mặt Trời? Em hãy giải thích bằng hình vẽ.
Lời giải: Ta nhìn thấy các hành tinh vì chúng phản xạ (hắt lại) ánh sáng từ Mặt Trời chiếu tới mắt ta. Bản thân hành tinh không tự phát sáng.
Mô tả hình vẽ minh hoạ:
Mặt Trời ───tia sáng───► Hành tinh ───tia phản xạ───► Mắt người (trên Trái Đất)
(phát sáng) (phản xạ ánh sáng)Mặt Trời chiếu sáng → ánh sáng đập vào hành tinh → hành tinh hắt lại ánh sáng → truyền đến mắt ta nên ta nhìn thấy được.
Câu 3: Nếu em đứng trên Hải Vương tinh, sẽ nhìn thấy Mặt Trời lớn hơn hay nhỏ hơn so với khi ở Trái Đất?
Lời giải: Nhìn thấy Mặt Trời nhỏ hơn nhiều.
Giải thích: Hải Vương tinh cách Mặt Trời 30,07 AU, tức là xa gấp khoảng 30 lần so với Trái Đất (1 AU). Vật càng ở xa thì nhìn càng nhỏ, nên đứng trên Hải Vương tinh ta sẽ thấy Mặt Trời nhỏ hơn rất nhiều so với khi ở Trái Đất.
Luyện tập (trang 189)
Câu 1: Vẽ sơ đồ biểu diễn khoảng cách từ Mặt Trời đến các hành tinh theo tỉ lệ 1 cm ứng với 1 AU.
Lời giải: Đổi mỗi khoảng cách (AU) thành độ dài (cm) với tỉ lệ 1 cm = 1 AU:
| Hành tinh | Khoảng cách (AU) | Độ dài trên sơ đồ (cm) |
|---|---|---|
| Thuỷ tinh | 0,39 | 0,39 |
| Kim tinh | 0,72 | 0,72 |
| Trái Đất | 1 | 1 |
| Hoả tinh | 1,52 | 1,52 |
| Mộc tinh | 5,20 | 5,20 |
| Thổ tinh | 9,54 | 9,54 |
| Thiên Vương tinh | 19,2 | 19,2 |
| Hải Vương tinh | 30,07 | 30,07 |
Cách vẽ: Lấy điểm Mặt Trời làm gốc, dùng thước kẻ một đường thẳng rồi đánh dấu vị trí mỗi hành tinh đúng theo số cm ở bảng trên.
Mặt Trời
|--Thuỷ(0,39)
|---Kim(0,72)
|----Trái Đất(1)
|------Hoả(1,52)
|-------------------Mộc(5,2)
|----------------------------------Thổ(9,54)
|---------------------------------------------------------------Thiên Vương(19,2)
|------------------------------------------------------------------------------------------------Hải Vương(30,07)Câu 2: Có nhận xét gì về khoảng cách giữa các hành tinh?
Lời giải: Khoảng cách giữa các hành tinh không đều nhau và càng ra xa Mặt Trời thì khoảng cách giữa hai hành tinh liền kề càng lớn.
Cụ thể: Bốn hành tinh vòng trong nằm khá gần nhau (từ 0,39 đến 1,52 AU). Còn các hành tinh vòng ngoài cách xa nhau rất nhiều (ví dụ từ Thiên Vương tinh 19,2 AU đến Hải Vương tinh 30,07 AU chênh tới gần 11 AU).
Phần "Em đã học" (ghi nhớ)
- Hệ Mặt Trời gồm Mặt Trời ở trung tâm và tám hành tinh: Thuỷ tinh, Kim tinh, Trái Đất, Hoả tinh, Mộc tinh, Thổ tinh, Thiên Vương tinh, Hải Vương tinh.
- Các hành tinh vừa chuyển động quanh Mặt Trời, vừa tự quay quanh trục.
- Khoảng cách từ các hành tinh đến Mặt Trời khác nhau; Thuỷ tinh gần nhất, Hải Vương tinh xa nhất.
Em có thể: Chỉ ra vị trí của Trái Đất trong hệ Mặt Trời.
Trái Đất là hành tinh thứ ba tính từ Mặt Trời ra (sau Thuỷ tinh và Kim tinh), cách Mặt Trời 1 AU, thuộc nhóm hành tinh vòng trong.
Vận dụng: Chế tạo dụng cụ quan sát vết đen trên Mặt Trời
Đây là hoạt động thực hành, không phải câu hỏi tính toán. Thầy tóm tắt lại cách làm cho em dễ thực hiện:
Dụng cụ cần chuẩn bị: đinh ghim, giấy nến, hộp các-tông, băng dính.
Cách tiến hành:
- Dùng đinh ghim dùi một lỗ tròn nhỏ trên một mặt của hộp các-tông.
- Cắt mặt đối diện ra và dùng giấy nến che lại.
- Đóng nắp hộp rồi hướng cái lỗ về phía Mặt Trời sao cho hình ảnh Mặt Trời in xuống mặt giấy nến.
Cách sử dụng: Quan sát màn giấy nến để xem có thể nhìn thấy các đốm đen trên Mặt Trời hay không.
Lưu ý an toàn quan trọng: Tuyệt đối không nhìn trực tiếp vào Mặt Trời bằng mắt thường vì có thể gây tổn thương mắt vĩnh viễn. Phương pháp này dùng ảnh chiếu lên giấy nến nên an toàn.
Nếu em cần thầy vẽ chi tiết sơ đồ hệ Mặt Trời theo tỉ lệ hay giải thêm phần nào, cứ nói nhé.