Giải Ngữ Văn 8 - Tập 2 trang 95

Tóm tắt lý thuyết: Các kiểu câu phân loại theo mục đích nói

Có 4 kiểu câu chính, nhận biết dựa vào ba căn cứ:

• Từ ngữ đặc thù chuyên dùng cho mỗi kiểu câu.
• Dấu kết thúc câu (khi viết).
• Nội dung biểu đạt và ngữ cảnh xuất hiện câu.

Lưu ý quan trọng: phải đồng thời chú ý cả hình thức lẫn nội dung và ngữ cảnh thì mới xác định đúng kiểu câu.

---

Bài 1: Xác định kiểu câu và căn cứ

Đề: Xác định kiểu câu của các câu sau và cho biết căn cứ giúp em xác định.

a. "Khó tìm đâu ra một vùng đồng bằng nào trên thế giới mà chỉ trong vòng 100 ngày, người dân ở đây có thể sản xuất ra một lượng lúa đến 7 – 8 triệu tấn."

• Kiểu câu: Câu kể (trần thuật).
• Căn cứ: Câu dùng để trình bày, cung cấp thông tin về sản lượng lúa của đồng bằng sông Cửu Long; kết thúc bằng dấu chấm; tuy có từ "nào" nhưng đây không phải từ nghi vấn để hỏi mà mang sắc thái khẳng định ("khó tìm đâu ra").

b. "Để có hơn 400 phút phim sống động đến từng giây, nhà sản xuất A-lớt-xtơ Phơ-dơ-gheo và nhóm làm phim lên tới 60 người đã bỏ tới 4 năm để quay tại hơn 50 quốc gia với công nghệ quay phim hiện đại nhất."

• Kiểu câu: Câu kể (trần thuật).
• Căn cứ: Câu thông báo, kể lại quá trình làm phim; không có từ đặc thù của các kiểu câu khác; kết thúc bằng dấu chấm.

c. "Có lẽ, người da đỏ hoang dã và tăm tối chăng?"

• Kiểu câu: Câu hỏi (nghi vấn).
• Căn cứ: Có từ nghi vấn "chăng"; kết thúc bằng dấu chấm hỏi; nội dung nêu lên một điều băn khoăn, hoài nghi.

d. "Ngài phải bảo chúng rằng đất đai giàu có được là do nhiều mạng sống của chủng tộc chúng tôi bồi đắp nên."

• Kiểu câu: Câu kể (trần thuật).
• Căn cứ: Câu dùng để trình bày, khẳng định một quan niệm; kết thúc bằng dấu chấm. Tuy có từ "phải bảo" mang ý cầu khiến nhưng về hình thức vẫn là câu kể (đây chính là hiện tượng dùng câu kể để thực hiện mục đích cầu khiến).

---

Bài 2: Câu cùng dấu hiệu hình thức nhưng xếp vào hai kiểu khác nhau

Đề: Xác định kiểu câu của từng câu sau và cho biết: Tại sao cùng có chung một số dấu hiệu hình thức mà hai câu có thể được xếp vào hai kiểu khác biệt?

a. "Và cái gì sẽ xảy ra đối với cuộc sống, nếu con người không nghe được âm thanh lẻ loi của chú chim đớp mồi hay tiếng tranh cãi của những chú ếch ban đêm bên hồ?"

• Kiểu câu: Câu hỏi (nghi vấn).
• Căn cứ: Có từ nghi vấn "cái gì", kết thúc bằng dấu chấm hỏi; nội dung nêu một câu hỏi (mang tính tu từ) khiến người đọc suy ngẫm.

b. "Tôi là kẻ hoang dã, tôi không hiểu nổi tại sao một con ngựa sắt nhả khói lại quan trọng hơn nhiều con trâu rừng mà chúng tôi chỉ giết để duy trì cuộc sống."

• Kiểu câu: Câu kể (trần thuật).
• Căn cứ: Tuy có cụm từ "tại sao" giống dấu hiệu của câu hỏi, nhưng câu kết thúc bằng dấu chấm; nội dung dùng để bộc lộ, trình bày sự khó hiểu, thái độ của người nói chứ không nhằm hỏi để được giải đáp.

Giải thích vì sao hai câu cùng có từ nghi vấn nhưng xếp khác kiểu:

• Hai câu đều xuất hiện từ nghi vấn ("cái gì", "tại sao") — đó là dấu hiệu hình thức chung.
• Nhưng để xác định kiểu câu, ta phải xét đồng thời cả dấu kết thúc câu, nội dung và ngữ cảnh. Câu (a) kết thúc bằng dấu chấm hỏi và thật sự nêu lên một thắc mắc nên là câu hỏi. Câu (b) kết thúc bằng dấu chấm, không nhằm hỏi mà để trần thuật, bày tỏ thái độ nên là câu kể.
• Bài học rút ra: không thể chỉ dựa vào một dấu hiệu hình thức để kết luận kiểu câu, mà phải kết hợp hình thức với nội dung và mục đích nói.

---

Bài 3: Tìm ví dụ về hiện tượng dùng kiểu câu này bằng hình thức của kiểu câu khác

Đề: Tìm trong các văn bản đọc ở Ngữ văn 8, tập hai những ví dụ về hiện tượng: người nói/người viết thể hiện mục đích của kiểu câu này bằng hình thức mang tính điển hình của một kiểu câu khác.

Đây là bài tập mở, dựa trên các văn bản em đã học. Gợi ý cách làm và một số ví dụ tiêu biểu:

• Dùng hình thức câu hỏi để thực hiện mục đích khẳng định/bộc lộ cảm xúc (câu hỏi tu từ):
• "Có lẽ, người da đỏ hoang dã và tăm tối chăng?" (Diễn từ ứng khẩu của thủ lĩnh da đỏ Xi-át-tơn) — hình thức là câu hỏi nhưng mục đích là phản bác, khẳng định điều ngược lại, bộc lộ thái độ.

• Dùng hình thức câu kể để thực hiện mục đích cầu khiến:
• "Ngài phải bảo chúng rằng đất đai giàu có được là do nhiều mạng sống của chủng tộc chúng tôi bồi đắp nên." — hình thức câu kể (kết thúc dấu chấm) nhưng mục đích là yêu cầu, nhắn nhủ.

• Dùng hình thức câu hỏi để thực hiện mục đích trần thuật/bày tỏ:
• "Tôi không hiểu nổi tại sao một con ngựa sắt nhả khói lại quan trọng hơn..." — chứa từ "tại sao" giống câu hỏi nhưng nhằm bộc lộ sự khó hiểu, trách móc.

Cách trình bày khi làm bài: chép lại câu → chỉ ra hình thức (kiểu câu nào về dấu hiệu) → nêu mục đích thực tế (kiểu câu nào về nội dung) → giải thích tác dụng (tạo sắc thái biểu cảm, nhấn mạnh, gợi suy ngẫm...).

---

Văn bản 2: Choáng ngợp và đau đớn – những cảnh báo từ loạt phim "Hành tinh của chúng ta" (Lâm Lê)

Phần giới thiệu văn bản:

• Loạt phim tài liệu Hành tinh của chúng ta (tên tiếng Anh: Our Planet) cảnh báo về sự nóng lên toàn cầu, môi trường sống bị hủy diệt, nhiều loài biến mất.
• Thông điệp xuyên suốt: "Hãy cứu lấy hành tinh của chúng ta trước khi quá muộn!"
• Phim do nhà nghiên cứu tự nhiên David Attenborough dẫn chuyện, gồm 8 tập, phát trên Netflix, là phần tiếp theo của loạt phim Hành tinh Trái Đất (Earth Planet).
• Tác giả Lâm Lê (bút danh của Lê Hồng Lâm, sinh 1977, quê Quảng Trị) là nhà báo chuyên viết phê bình điện ảnh.

Câu hỏi phần "Trước khi đọc"

Đây là câu hỏi gợi mở, trả lời theo trải nghiệm cá nhân. Gợi ý:

1. Em đã từng xem những bộ phim nào nói về sự sống trên Trái Đất? Hãy chia sẻ điều em tâm đắc.

Gợi ý: Em có thể kể những phim/loạt phim tài liệu như Hành tinh Trái Đất (Planet Earth), Hành tinh của chúng ta (Our Planet), Hành tinh xanh (Blue Planet), Trái Đất (Earth)... Điều tâm đắc có thể là: vẻ đẹp kỳ vĩ của thiên nhiên, sự đa dạng của các loài sinh vật, hoặc thông điệp cảnh tỉnh con người bảo vệ môi trường.

1. Những cụm từ hay hình ảnh nào về môi trường tự nhiên được truyền thông nhắc đến nhiều lần trong những năm gần đây?

Gợi ý: "biến đổi khí hậu", "nóng lên toàn cầu", "băng tan ở hai cực", "hiệu ứng nhà kính", "nước biển dâng", "ô nhiễm nhựa", hình ảnh gấu Bắc Cực gầy trơ xương trên tảng băng tan, rừng Amazon cháy, rạn san hô bị tẩy trắng...

Đây là phần khởi động giúp em kết nối hiểu biết và trải nghiệm trước khi đi vào đọc hiểu văn bản nhé.