Giải Ngữ Văn 8 - Tập 1 trang 115
Lời giải chi tiết SGK Lớp 8 · Môn Ngữ Văn · Trang 115–116
Nhỏ lưu ý nhé: tiêu đề bài yêu cầu trang 115–116, nhưng số trang in trên ảnh thực tế là 113 và 114. Mình sẽ giải theo đúng nội dung trong ảnh.
Tóm tắt lý thuyết: Nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn của câu
- Nghĩa tường minh: ý nghĩa được hiển thị ngay trên từ ngữ, đọc lên là hiểu liền.
- Nghĩa hàm ẩn: ý nghĩa ngầm chứa, phải suy luận mới nhận ra.
- Có loại nghĩa hàm ẩn phụ thuộc ngữ cảnh (ví dụ "Ngày mai tôi đi Hà Nội" – tùy hoàn cảnh trao đổi mà hiểu khác nhau).
- Có loại nghĩa hàm ẩn không phụ thuộc ngữ cảnh, suy ra từ chính từ ngữ trong câu (ví dụ từ "lại" trong "Nó lại đi Đà Lạt" cho biết trước đó người này đã đi rồi).
- Tác dụng: làm lời nói uyển chuyển, kín đáo, sâu xa; trong văn học, thông điệp thường được gửi gắm qua nghĩa hàm ẩn.
Bài 1: Nghĩa hàm ẩn trong bài ca dao số 2
Đề: Nghĩa hàm ẩn của câu "Chú chuột đi chợ đường xa / Mua mắm mua muối giỗ cha con mèo" là gì?
Lời giải:
- Nghĩa tường minh: chuột đi chợ xa mua mắm muối về làm giỗ cha con mèo.
- Nghĩa hàm ẩn: đây là chuyện ngược đời, phi lý. Mèo là kẻ thù truyền kiếp của chuột, vậy mà chuột lại lo giỗ cho cha mèo.
- Ý nghĩa châm biếm: chế giễu thói nịnh bợ, giả tạo, xun xoe lấy lòng kẻ mạnh, kẻ trên một cách lố bịch; đồng thời mỉa mai sự khúm núm, sợ sệt của kẻ yếu trước kẻ mạnh.
Bài 2: Điều anh học trò muốn nói qua câu ca dao
Đề: Qua câu ca dao "Cưới em ba chum mật ong / Mười thúng mỡ muỗi ba nong quýt đầy...", anh học trò thực sự muốn nói điều gì?
Lời giải:
- Nghĩa tường minh: anh học trò khoe lễ vật dạm hỏi rất nhiều, rất "khủng" (ba chum mật ong, mười thúng mỡ muỗi, ba nong quýt...).
- Nhưng những lễ vật ấy đều là thứ không có thật, vô lý ("mỡ muỗi" thì lấy đâu ra mười thúng).
- Nghĩa hàm ẩn: thực chất anh học trò nghèo, không có gì để cưới. Anh nói khoác cho vui, đồng thời tự trào (tự cười mình). Câu ca dao thể hiện tiếng cười hóm hỉnh, lạc quan của người bình dân trước cảnh nghèo.
Bài 3: Nghĩa hàm ẩn của các câu in đậm
a. "Con gà sống lớn để riêng cho thầy."
(Trong cảnh học trò mời thầy đồ – câu trước là "Chập chập rồi lại cheng cheng".)
- Nghĩa tường minh: dành riêng con gà trống lớn để biếu thầy.
- Nghĩa hàm ẩn: nhắc khéo, "đặt cọc" trước với thầy rằng phải cúng bái, lễ lạt cho cẩn thận thì mới được phần ngon. Câu này châm biếm thầy bói (hoặc thầy cúng) chỉ chăm chăm vòi vĩnh lễ vật, lợi dụng lòng tin của người khác để trục lợi.
b. Đoạn đối thoại Ông Giuốc-đanh và phó may
Câu in đậm: "Vì tất cả những người quý phái đều mặc như thế này cả."
- Nghĩa tường minh: phó may giải thích việc may hoa ngược là theo mốt của giới quý phái.
- Nghĩa hàm ẩn: đây là lời nói dối, bịa đặt để chống chế cho lỗi may sai của mình. Phó may đánh vào tâm lý hám danh, muốn làm sang của ông Giuốc-đanh. Câu nói mỉa mai, vạch trần sự dốt nát, thích học đòi làm quý tộc của ông Giuốc-đanh: bị lừa mà vẫn tin sái cổ, thậm chí còn vui sướng.
Bài 4: Nghĩa hàm ẩn của các câu tục ngữ
| Câu tục ngữ | Nghĩa hàm ẩn |
|---|---|
| a. Có tật giật mình | Người có lỗi, có điều khuất tất thường hay lo sợ, dễ phản ứng quá mức khi nghe ai nói đến chuyện liên quan – như thể tự "lạy ông tôi ở bụi này". |
| b. Đời người có một gang tay / Ai hay ngủ ngày, còn có nửa gang | Đời người vốn ngắn ngủi; nếu lười biếng, ăn không ngồi rồi (ngủ ngày) thì thời gian sống có ý nghĩa càng ngắn hơn. Lời khuyên hãy biết quý thời gian, chăm chỉ, sống cho đáng. |
| c. Cười người chớ vội cười lâu / Cười người hôm trước, hôm sau người cười | Đừng vội chê cười, nhạo báng người khác, vì biết đâu chính mình cũng sẽ rơi vào hoàn cảnh đó và bị người ta cười lại. Khuyên sống khiêm tốn, biết cảm thông. |
| d. Lời nói gói vàng | Lời nói có giá trị quý báu như vàng. Khuyên phải biết quý trọng, cân nhắc, dùng lời nói cho đúng, cho hay. |
| e. Lưỡi sắc hơn gươm | "Lưỡi" (lời nói) có sức mạnh ghê gớm, có thể gây tổn thương sâu sắc hơn cả vũ khí. Nhắc nhở phải cẩn trọng trong lời ăn tiếng nói. |
Trang 114: Viết – Bài văn nghị luận về một vấn đề đời sống (một thói xấu của con người trong xã hội hiện đại)
Đây là phần hướng dẫn viết, không có bài tập cần giải. Mình tóm tắt những ý chính để em nắm:
Mục đích của bài viết:
- Bàn về một thói xấu của con người trong xã hội hiện nay.
- Trình bày suy nghĩ nghiêm túc, dùng lí lẽ sắc bén và bằng chứng xác thực để thuyết phục người đọc.
Yêu cầu của kiểu bài:
- Nêu được vấn đề nghị luận.
- Làm rõ vấn đề (giải thích thói xấu được bàn luận).
- Trình bày ý kiến phê phán, nêu rõ lí lẽ và bằng chứng để chứng minh sự phê phán là có cơ sở.
- Đối thoại với những ý kiến khác (giả định) nhằm khẳng định quan điểm của người viết.
Bài viết tham khảo: "Hiện tượng học đòi trong giới trẻ hiện nay"
- Mở đầu (Nêu vấn đề nghị luận): từ bức ảnh một nam học sinh để mái tóc lạ, nhuộm vàng rực giống ca sĩ nước ngoài → dẫn vào vấn đề thói học đòi trong giới trẻ.
- Tiếp theo (Làm rõ vấn đề): giải thích "học đòi" là gì – theo Từ điển tiếng Việt là "bắt chước theo những việc không hay một cách thiếu suy nghĩ". Phân biệt: học theo điều tốt để hoàn thiện bản thân là học hỏi tích cực; còn bắt chước những điều khiến mình lố bịch, kệch cỡm, không phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh thì là học đòi.
Em hãy chú ý cách bài tham khảo bố cục rõ ràng: nêu vấn đề → giải thích → (các phần sau sẽ là phê phán, đưa lí lẽ, bằng chứng và đối thoại với ý kiến trái chiều). Đây chính là khung để em vận dụng khi tự viết bài nghị luận về một thói xấu nhé.