Giải Khoa học tự nhiên 9 trang 131

Trong hai trang có 4 nội dung cần trả lời:

• 2 câu hỏi trong hộp dấu hỏi (trang 129)
• 1 hoạt động về làm xà phòng từ dầu ăn, mỡ thừa (trang 130)
• 1 hoạt động về liệt kê 3 sản phẩm chứa chất béo (trang 130)

Phần còn lại là kiến thức lý thuyết và mục "Em đã học", "Em có thể" nên không phải bài tập.

---

Câu 1

Đề bài: Đặc trưng tính chất vật lí của lipid là gì?

Cách giải

Lipid là nhóm hợp chất hữu cơ có trong tế bào sống. Để trả lời, ta dựa vào khả năng tan của lipid trong các loại dung môi khác nhau.

• Lipid không tan trong nước.
• Nhưng lipid tan được trong một số dung môi hữu cơ như: xăng, dầu hỏa, benzene...

Đây chính là tính chất vật lí đặc trưng nhất, dùng để nhận biết và tách lipid ra khỏi hỗn hợp.

Đáp án: Đặc trưng tính chất vật lí của lipid là không tan trong nước, nhưng tan được trong một số dung môi hữu cơ như xăng, dầu hỏa, benzene...

---

Câu 2

Đề bài: Có những loại lipid điển hình nào và vai trò chính của mỗi loại ở sinh vật là gì?

Cách giải

Dựa vào nội dung bài học, hai loại lipid điển hình được nêu là chất béo và sáp. Ta nêu rõ nơi tìm thấy và vai trò của từng loại.

1. Chất béo

• Là nguồn dự trữ năng lượng chính trong cơ thể.
• Là thành phần chính của dầu thực vật và mỡ động vật.

2. Sáp

• Thường thấy trên bề mặt lá, thân cây, trái cây của nhiều loại thực vật; và trên da, lông của một số động vật.
• Vai trò: chống thấm nước và bảo vệ sinh vật khỏi một số tác động có hại từ môi trường ngoài.

Đáp án: - Chất béo: dự trữ năng lượng chính cho cơ thể, là thành phần chính của dầu thực vật và mỡ động vật. - Sáp: phủ trên bề mặt lá, thân, quả của cây và da, lông của động vật, giúp chống nước và bảo vệ khỏi tác động xấu của môi trường.

---

Câu 3

Đề bài: Em hãy tìm hiểu và trình bày về cách làm xà phòng từ dầu ăn, mỡ thừa sau khi sử dụng.

Cách giải

Đây là hoạt động vận dụng phản ứng xà phòng hóa đã học. Khi đun chất béo (dầu, mỡ) với dung dịch kiềm, ta thu được muối của acid béo, chính là xà phòng.

Phương trình minh họa phản ứng xà phòng hóa:

(RCOO)₃C₃H₅ + 3NaOH --t°--> 3RCOONa + C₃H₅(OH)₃

(chất béo + xút → muối natri của acid béo (xà phòng) + glycerol)

Các bước làm xà phòng thủ công từ dầu ăn, mỡ thừa:

1. Thu gom và làm sạch: Gom dầu ăn, mỡ thừa đã qua sử dụng, lọc bỏ cặn thức ăn, tạp chất để dầu mỡ sạch hơn.
2. Chuẩn bị dung dịch kiềm: Pha dung dịch xút (NaOH) theo tỉ lệ phù hợp. Bước này phải rất cẩn thận vì xút ăn da, cần đeo găng tay, kính bảo hộ.
3. Đun và khuấy: Đun nóng dầu mỡ rồi cho từ từ dung dịch kiềm vào, khuấy đều. Lúc này xảy ra phản ứng xà phòng hóa, tạo ra muối natri của acid béo ở dạng keo.
4. Tách muối (xà phòng): Để hỗn hợp nguội, các muối natri tách ra thành khối keo nổi lên.
5. Pha trộn và tạo bánh: Trộn thêm các chất phụ gia, hương liệu, chất tạo màu, rồi đổ vào khuôn và ép thành bánh, để khô là dùng được.

Đáp án: Làm xà phòng từ dầu ăn, mỡ thừa dựa trên phản ứng xà phòng hóa: thu gom và lọc sạch dầu mỡ → đun với dung dịch kiềm (NaOH) tạo muối natri của acid béo dạng keo → tách lấy muối → trộn phụ gia, hương liệu, màu → ép thành bánh xà phòng. Việc này vừa tận dụng dầu mỡ thừa, vừa giảm rác thải gây ô nhiễm môi trường.

💡 Mẹo nhớ: "Chất béo + xút, đun lên → ra xà phòng với glycerol." Đó chính là phản ứng xà phòng hóa.

---

Câu 4

Đề bài: Hãy liệt kê 3 sản phẩm có chứa chất béo và giải thích tại sao chất béo lại có trong thành phần các sản phẩm đó.

Cách giải

Chất béo có nhiều vai trò: cung cấp năng lượng, làm mềm da, là nguyên liệu sản xuất... Mỗi sản phẩm dùng chất béo vì một lợi ích riêng. Dưới đây là 3 ví dụ tiêu biểu.

1. Dầu ăn (dầu hướng dương, dầu đậu nành, dầu lạc...)

• Vì sao có chất béo: chất béo là nguồn cung cấp năng lượng cho cơ thể và là nguyên liệu chế biến thức ăn (chiên, xào, trộn).

2. Xà phòng (hoặc sữa tắm, nước rửa tay)

• Vì sao có chất béo: chất béo là nguyên liệu để sản xuất xà phòng thông qua phản ứng xà phòng hóa với kiềm, tạo ra muối của acid béo có khả năng tẩy rửa.

3. Kem dưỡng da, son môi (mĩ phẩm)

• Vì sao có chất béo: chất béo đóng vai trò chất làm mềm và dưỡng ẩm, giúp da mịn màng, giữ nước, không bị khô nẻ.

(Có thể kể thêm: dầu diesel sinh học – chất béo dùng làm nhiên liệu; bơ, mỡ động vật – làm thực phẩm.)

Đáp án: Ba sản phẩm chứa chất béo: - Dầu ăn: chất béo cung cấp năng lượng và dùng để chế biến món ăn. - Xà phòng: chất béo là nguyên liệu sản xuất xà phòng (phản ứng xà phòng hóa). - Kem dưỡng da, son môi: chất béo làm chất làm mềm, dưỡng ẩm cho da.

---

🎯 Ghi nhớ: - Lipid không tan trong nước nhưng tan trong dung môi hữu cơ (xăng, dầu hỏa, benzene). Hai loại điển hình là chất béo (dự trữ năng lượng) và sáp (chống nước, bảo vệ). - Chất béo là triester của glycerol và acid béo, công thức (RCOO)₃C₃H₅. - Phản ứng hóa học đặc trưng của chất béo là phản ứng xà phòng hóa với kiềm, tạo muối acid béo (xà phòng) và glycerol. - Chất béo có mặt trong nhiều sản phẩm: thực phẩm, mĩ phẩm, xà phòng, nhiên liệu sinh học.