Giải Công Nghệ 10 trang 63

🔍 Kiến thức cần nhớ

Hình cắt và mặt cắt là phương pháp biểu diễn cấu tạo bên trong của vật thể trên bản vẽ kỹ thuật.

Các bước vẽ hình cắt:

• Bước 1: Đọc bản vẽ các hình chiếu vuông góc, hình dung hình dáng và cấu tạo vật thể.
• Bước 2: Xác định vị trí cắt – cắt qua vị trí rỗng cần biểu diễn.
• Bước 3: Vẽ hình cắt, mặt cắt:
• Tưởng tượng bỏ đi phần vật thể giữa người quan sát và mặt phẳng cắt.
• Chiếu phần vật thể còn lại lên mặt phẳng song song với mặt phẳng cắt → hình cắt.
• Phần vật thể nằm trên mặt phẳng cắt tưởng tượng → mặt cắt.

Phân biệt:

• Hình cắt toàn bộ: Dùng một mặt phẳng cắt qua toàn bộ vật thể theo một hướng.
• Hình cắt một nửa (hình cắt bán phần): Dùng cho vật thể đối xứng – nửa bên trái là hình chiếu, nửa bên phải là hình cắt (hoặc ngược lại), phân cách bằng đường tâm.

Quy ước vẽ:

• Đường gạch gạch (ký hiệu vật liệu) kẻ trên phần mặt cắt.
• Vị trí mặt phẳng cắt được chỉ bằng nét cắt (A–A, B–B...) và mũi tên hướng nhìn.

---

⚙️ Bài tập

---

Câu 1 (Thực hành)

Đề bài: Cho hai hình chiếu một vật thể (Hình 10.16 – Đế). Hãy vẽ hình cắt toàn bộ A – A.

Cách 1 — Phương pháp cơ bản (theo 3 bước SGK)

Bước 1: Đọc bản vẽ, hình dung vật thể

Từ hai hình chiếu (hình chiếu đứng và hình chiếu bằng), ta nhận dạng vật thể "Đế" có các đặc điểm:

• Hình dạng tổng thể: khối hộp chữ nhật, kích thước 50 × 24 × 30 (dài × rộng × cao phần chính).
• Phía trên có phần nhô lên cao thêm 10 (tổng cao 30 + 10 = tính theo hình chiếu cạnh: phần dưới 30, phần trên nhô 15 + 10).
• Có lỗ tròn xuyên suốt đường kính Ø15.
• Có rãnh hình chữ nhật kích thước 24 × 12 ở phần giữa thân.
• Phần trên có khối nhô kích thước 20 × 10 (nhìn từ hình chiếu đứng).

Bước 2: Xác định vị trí cắt

Mặt phẳng cắt A–A đi qua trục đối xứng của vật thể (qua tâm lỗ Ø15), vuông góc với mặt phẳng hình chiếu bằng, song song với mặt phẳng hình chiếu đứng.

Bước 3: Vẽ hình cắt toàn bộ A–A

Thực hiện:

1. Tưởng tượng bỏ phần vật thể phía trước mặt phẳng cắt (phần giữa người quan sát và mặt cắt).
2. Chiếu phần còn lại lên mặt phẳng song song → thu được hình cắt.
3. Trên hình cắt:

• Đường bao ngoài: hình chữ nhật tổng thể (rộng 50, cao 30) với phần nhô phía trên (rộng 20, cao 10+15).
• Lỗ tròn Ø15 thể hiện thành rãnh hình chữ nhật (rộng 15, sâu xuyên suốt chiều rộng 24).
• Rãnh chữ nhật 24 × 12 thể hiện rõ ở phần dưới.
• Phần vật liệu đặc (bị cắt qua) được kẻ đường gạch gạch nghiêng 45°, cách đều.

1. Ghi ký hiệu: A–A phía trên hình cắt.

Kết quả hình cắt A–A:

• Hình dạng bên ngoài giống hình chiếu đứng.
• Lỗ Ø15 hiện rõ dạng hình chữ nhật (vì cắt qua tâm lỗ tròn → thấy tiết diện lỗ).
• Rãnh 24 × 12 hiện rõ.
• Tất cả phần vật liệu đặc bị mặt phẳng cắt đi qua → kẻ gạch gạch.
• Các nét khuất trước đây (biểu diễn lỗ, rãnh) nay trở thành nét liền đậm.

Cách 2 — Phương pháp nhanh (so sánh hình chiếu đứng)

Vì mặt phẳng cắt A–A song song với mặt phẳng chiếu đứng và đi qua trục đối xứng:

• Lấy hình chiếu đứng làm cơ sở.
• Thay tất cả nét khuất (nét đứt) thành nét liền đậm (vì giờ đã nhìn thấy trực tiếp).
• Kẻ đường gạch gạch 45° trên tất cả vùng vật liệu đặc bị cắt qua.
• Không kẻ gạch gạch trên phần rỗng (lỗ Ø15, rãnh 24×12).
• Ghi ký hiệu A–A.

💡 Mẹo nhớ: Hình cắt toàn bộ = Hình chiếu đứng + đổi nét khuất thành nét thấy + thêm ký hiệu vật liệu (gạch gạch) trên phần đặc bị cắt.

---

Câu 2 (Thực hành)

Đề bài: Cho hai hình chiếu một vật thể (Hình 10.17 – Gối đỡ). Hãy vẽ hình cắt một nửa B – B.

Cách 1 — Phương pháp cơ bản (theo quy tắc hình cắt bán phần)

Bước 1: Đọc bản vẽ, hình dung vật thể

Vật thể "Gối đỡ" có đặc điểm:

• Đế hình chữ nhật: 50 × 30 (dài × rộng), cao khoảng 10.
• Phần trụ đứng ở giữa, đường kính ngoài 30, cao 15 (phía trên đế).
• Lỗ tròn xuyên suốt Ø15 ở tâm trụ.
• Hai bên đế có góc bo R5.
• Vật thể có trục đối xứng.

Bước 2: Xác định vị trí cắt

Mặt phẳng cắt B–B đi qua trục đối xứng của vật thể (qua tâm lỗ Ø15).

Bước 3: Vẽ hình cắt một nửa B–B

Quy tắc hình cắt một nửa (bán phần):

• Vật thể đối xứng → dùng hình cắt một nửa.
• Nửa bên phải (hoặc nửa dưới): vẽ hình cắt (có gạch gạch).
• Nửa bên trái (hoặc nửa trên): giữ nguyên hình chiếu.
• Đường phân cách giữa hai nửa: dùng đường tâm (nét chấm gạch mảnh).

Thực hiện cụ thể:

1. Vẽ đường trục đối xứng đứng (nét chấm gạch mảnh) chia hình chiếu đứng thành 2 nửa.
2. Nửa bên trái – giữ nguyên hình chiếu đứng:

• Đường bao ngoài nét liền đậm.
• Lỗ Ø15 thể hiện bằng nét khuất (nét đứt) nếu không nhìn thấy.
• Hoặc: vì nhìn từ phía trước, phần trụ tròn che lỗ → nét khuất biểu diễn lỗ.

1. Nửa bên phải – vẽ hình cắt:

• Bỏ phần vật thể phía trước mặt phẳng cắt.
• Lỗ Ø15 hiện rõ thành rãnh hình chữ nhật (nét liền đậm).
• Phần đặc bị cắt qua: kẻ gạch gạch 45°.
• Không vẽ nét khuất ở nửa hình cắt.

1. Ghi ký hiệu B–B.

Lưu ý quan trọng: Ở hình cắt một nửa, đường phân cách là đường tâm (KHÔNG phải nét liền đậm). Nửa hình chiếu KHÔNG vẽ nét khuất của phần đã thể hiện ở nửa hình cắt.

Cách 2 — Phương pháp nhanh (ghép 2 nửa)

1. Vẽ hoàn chỉnh hình chiếu đứng → cắt đôi theo trục đối xứng → giữ nửa trái.
2. Vẽ hoàn chỉnh hình cắt toàn bộ B–B → cắt đôi theo trục đối xứng → giữ nửa phải.
3. Ghép hai nửa lại, phân cách bằng đường tâm.
4. Xóa nét khuất ở nửa hình chiếu (nếu phần đó đã thể hiện rõ ở nửa hình cắt).

⚠️ Lưu ý thi: - Hình cắt một nửa CHỈ dùng cho vật thể đối xứng. - Đường phân cách là đường trục (nét chấm gạch mảnh), KHÔNG phải nét liền. - Sai lầm phổ biến: vẽ nét khuất ở cả hai nửa → thừa, mất điểm.

---

Câu 3 (Vận dụng)

Đề bài: Hãy vẽ hình cắt, mặt cắt một số đồ vật trong gia đình.

Cách 1 — Hướng dẫn thực hiện cơ bản

Gợi ý các đồ vật phù hợp:

Ví dụ: Vẽ hình cắt toàn bộ cốc nước thủy tinh

Các bước:

1. Vẽ hình chiếu đứng của cốc (hình thang cân, miệng rộng hơn đáy).
2. Xác định mặt phẳng cắt đi qua trục đối xứng.
3. Vẽ hình cắt:

• Đường bao ngoài: hình thang cân.
• Bên trong: khoảng rỗng (phần chứa nước).
• Thành cốc và đáy cốc: kẻ gạch gạch (phần thủy tinh đặc bị cắt qua).

1. Ghi kích thước: đường kính miệng, đường kính đáy, chiều cao, độ dày thành.

Ví dụ: Vẽ mặt cắt bút bi

1. Chọn vị trí cắt ngang thân bút.
2. Mặt cắt thu được: hình vành khăn (vòng tròn ngoài – thân bút, vòng tròn trong – lỗ rỗng chứa ruột bút).
3. Kẻ gạch gạch phần nhựa đặc (giữa hai đường tròn).

Cách 2 — Phương pháp sáng tạo (quan sát thực tế)

1. Chọn đồ vật có thể tháo rời hoặc cắt đôi được (quả cam, bánh mì, ống nhựa...).
2. Cắt thật hoặc tháo rời → quan sát tiết diện thực tế.
3. Đo kích thước bằng thước kẻ.
4. Vẽ lại trên giấy theo tỉ lệ, áp dụng đúng quy ước:

• Nét liền đậm cho đường bao thấy.
• Gạch gạch 45° cho phần vật liệu đặc.
• Ghi kích thước đầy đủ.

💡 Mẹo nhớ: Khi chọn đồ vật để vẽ hình cắt, ưu tiên vật có phần rỗng bên trong (lỗ, rãnh, khoang) vì đó chính là lý do ta cần dùng hình cắt – để thể hiện cấu tạo bên trong mà hình chiếu thường không thấy được.

---

🎯 Ghi nhớ: - Hình cắt toàn bộ: dùng cho mọi vật thể, mặt phẳng cắt đi xuyên suốt. - Hình cắt một nửa: chỉ dùng cho vật thể đối xứng, ghép nửa hình chiếu + nửa hình cắt, phân cách bằng đường tâm. - Phần vật liệu đặc bị cắt → kẻ gạch gạch 45°. Phần rỗng → để trống. - Nét khuất ở nửa hình cắt (bán phần) → KHÔNG vẽ.