Giải Lịch Sử 10 trang 22
Lời giải chi tiết SGK Lớp 10 · Môn Lịch Sá» · Trang 22–23
🔍 Kiến thức cần nhớ
Mối liên hệ của các ngành khoa học xã hội và nhân văn với Sử học
- Sử học luôn sử dụng tri thức, phương pháp nghiên cứu, thành tựu của nhiều ngành như: Triết học, Văn học, Địa lí, Luật học, Tâm lí học, Xã hội học,...
- Mục đích: Mô tả, phục dựng đối tượng nghiên cứu; giải thích, chứng minh, khái quát; vạch ra triết lí, quy luật lịch sử
- Nhờ đó, nhận thức lịch sử được chính xác, đầy đủ và sâu sắc hơn
Sử học với các ngành khoa học tự nhiên và công nghệ
- Khoa học tự nhiên gồm: Toán học, Vật lí học, Hoá học, Sinh học, Thiên văn học, Tin học,...
- Công nghệ hiện đại: Công nghệ thông tin, Viễn thám, Trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật, Thực tế ảo, Công nghệ 3D,...
- Vai trò của Sử học: Xem xét khoa học tự nhiên và công nghệ ở góc độ lịch sử (bối cảnh ra đời, điều kiện lịch sử, tác dụng, ý nghĩa với sự phát triển xã hội)
⚙️ Bài tập
Câu 1
Đề bài: Tư liệu 4 (tr. 22) giúp em biết đến những sự kiện lịch sử nào? Hãy chỉ ra một số sự kiện hoặc bối cảnh lịch sử được đề cập trong các hồi của tác phẩm.
Cách 1 — Phân tích trực tiếp từ tư liệu
Bước 1: Xác định tác phẩm
Tư liệu 4 trích từ tác phẩm "Hoàng Lê nhất thống chí" (thế kỉ XVIII) của Ngô Gia văn phái.
Bước 2: Liệt kê các sự kiện lịch sử được đề cập
| Hồi | Sự kiện/Bối cảnh lịch sử |
|---|---|
| Hồi 1 | Đặng Tuyên Phi được yêu dấu, đứng đầu hậu cung. Vương Thế Tử bị truất ngôi, ra ở nhà kín → Sự suy yếu, rối loạn nội bộ triều đình Lê - Trịnh |
| Hồi 2 | Lập Điện Đô, bảy quan nhận di chúc. Giết Huy Quận, ba quân phò Trịnh Vương → Tranh giành quyền lực trong phủ chúa Trịnh |
| Hồi 9 | Tướng Tây Sơn Vũ Văn Nhậm đem quân lấn ngoài bờ cõi. Quan Bình chương Trần Công Xán vâng mệnh bàn việc biên cương → Quân Tây Sơn tiến ra Bắc lần thứ nhất |
| Hồi 11 | Tây Sơn lại kéo vào thành chiếm giữ đất nước. Chiêu Thống ba phen tính chước khôi phục kinh đô → Tây Sơn chiếm Thăng Long, vua Lê Chiêu Thống tìm cách khôi phục |
| Hồi 12 | Lê sứ thần qua đất Bắc xin quân. Tôn đốc bộ tới ải Nam truyền hịch → Vua Lê Chiêu Thống cầu viện nhà Thanh |
| Hồi 14 | Đánh Ngọc Hồi, quân Thanh bị thua trận. Bỏ Thăng Long, Chiêu Thống trốn ra ngoài → Chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa của Quang Trung (1789) |
| Hồi 15 | Dẹp yên cõi Bắc, Nguyễn Huệ được phong. Đánh phá Cao Bằng, Duy Chỉ bị hại → Nguyễn Huệ thống nhất đất nước, ổn định tình hình |
Bước 3: Kết luận
Tư liệu 4 giúp ta biết đến các sự kiện lịch sử quan trọng của Việt Nam cuối thế kỉ XVIII:
- Sự suy yếu của chính quyền Lê - Trịnh
- Phong trào Tây Sơn nổi dậy và tiến ra Bắc
- Vua Lê Chiêu Thống cầu viện nhà Thanh
- Chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa năm 1789 đánh bại quân Thanh xâm lược
- Nguyễn Huệ (Quang Trung) thống nhất đất nước
Cách 2 — Phân tích theo dòng thời gian lịch sử
Giai đoạn 1: Khủng hoảng triều Lê - Trịnh (Hồi 1, 2)
- Nội bộ triều đình rối loạn, tranh giành quyền lực
- Chúa Trịnh lấn át vua Lê
Giai đoạn 2: Phong trào Tây Sơn (Hồi 9, 11)
- Quân Tây Sơn từ Đàng Trong tiến ra Bắc
- Lật đổ chính quyền Lê - Trịnh
Giai đoạn 3: Kháng chiến chống quân Thanh (Hồi 12, 14)
- Lê Chiêu Thống cầu viện nhà Thanh
- Quang Trung đại phá quân Thanh tại Ngọc Hồi - Đống Đa (Tết Kỷ Dậu 1789)
Giai đoạn 4: Thống nhất đất nước (Hồi 15)
- Nguyễn Huệ được phong vương, ổn định đất nước
💡 Mẹo nhớ: "Hoàng Lê nhất thống chí" = Ghi chép về sự thống nhất của nhà Lê → Thực chất là ghi lại sự sụp đổ của Lê - Trịnh và sự trỗi dậy của Tây Sơn.
Câu 2
Đề bài: Giữa Sử học với các ngành khoa học xã hội và nhân văn có mối quan hệ thế nào? Hãy lấy ví dụ để chứng minh.
Cách 1 — Trình bày theo quan hệ hai chiều
Bước 1: Xác định mối quan hệ
Sử học và các ngành khoa học xã hội - nhân văn có mối quan hệ gắn bó, hỗ trợ lẫn nhau:
| Chiều quan hệ | Nội dung |
|---|---|
| KHXH-NV → Sử học | Cung cấp tri thức, phương pháp, thành tựu để Sử học mô tả, phục dựng, giải thích quá khứ |
| Sử học → KHXH-NV | Cung cấp tư liệu, bối cảnh lịch sử cho các ngành nghiên cứu |
Bước 2: Lấy ví dụ chứng minh
Ví dụ 1: Văn học hỗ trợ Sử học
- Tác phẩm "Tắt đèn" (Ngô Tất Tố), "Bỉ vỏ" (Nguyên Hồng), "Chí Phèo" (Nam Cao), "Số đỏ" (Vũ Trọng Phụng)
- Giúp hiểu biết sinh động về đời sống xã hội Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945: nông thôn nghèo đói, thành thị với nhiều tệ nạn, sự phân hóa giai cấp
Ví dụ 2: Địa lí hỗ trợ Sử học
- Nghiên cứu địa hình, khí hậu giúp giải thích tại sao Quang Trung chọn hành quân thần tốc vào dịp Tết
- Hiểu vị trí chiến lược của Ngọc Hồi, Đống Đa
Ví dụ 3: Triết học hỗ trợ Sử học
- Vận dụng quan điểm duy vật lịch sử để giải thích nguyên nhân sâu xa của các cuộc cách mạng, khởi nghĩa
Ví dụ 4: Luật học hỗ trợ Sử học
- Nghiên cứu Bộ luật Hồng Đức giúp hiểu về xã hội, tư tưởng pháp quyền thời Lê sơ
Cách 2 — Trình bày theo từng ngành cụ thể
| Ngành KHXH-NV | Hỗ trợ Sử học như thế nào | Ví dụ cụ thể |
|---|---|---|
| Văn học | Phản ánh đời sống xã hội qua tác phẩm | "Truyện Kiều" cho thấy xã hội phong kiến thế kỉ XVIII-XIX |
| Triết học | Cung cấp phương pháp luận nghiên cứu | Quan điểm duy vật biện chứng |
| Địa lí | Giải thích yếu tố không gian của sự kiện | Địa hình ảnh hưởng đến chiến thuật quân sự |
| Tâm lí học | Phân tích tâm lí nhân vật lịch sử | Hiểu động cơ hành động của các vị vua, tướng lĩnh |
| Xã hội học | Nghiên cứu cấu trúc xã hội | Phân tích giai cấp, tầng lớp trong xã hội cổ đại |
| Luật học | Nghiên cứu hệ thống pháp luật | Bộ luật Hồng Đức, Hoàng Việt luật lệ |
⚠️ Lưu ý thi: Câu hỏi về mối quan hệ liên ngành thường yêu cầu: 1. Nêu được tính chất quan hệ (hỗ trợ, bổ sung) 2. Lấy ít nhất 2-3 ví dụ cụ thể 3. Phân tích ví dụ rõ ràng
🎯 Ghi nhớ: - Tư liệu văn học là nguồn sử liệu quý giá, giúp phục dựng bức tranh xã hội sinh động - Sử học có mối quan hệ liên ngành chặt chẽ với các ngành KHXH-NV - "Hoàng Lê nhất thống chí" là tác phẩm văn học - sử học quan trọng về giai đoạn cuối thế kỉ XVIII - Khi làm bài, cần lấy ví dụ cụ thể để chứng minh mối quan hệ liên ngành