Giải Ngữ Văn 10 - Tập 1 trang 109
Lời giải chi tiết SGK Lớp 10 · Môn Ngữ Văn · Trang 109–110
🔍 Nhận xét chung
Hai trang này là phần văn bản đọc hiểu thuộc đoạn trích sử thi "Đăm Săn" (sử thi Ê-đê). Nội dung chính là đoạn kể về cuộc hành trình của Đăm Săn đến nhà Nữ Thần Mặt Trời để cầu hôn.
Trang này không có bài tập trực tiếp dưới dạng câu hỏi đánh số, nhưng có các yêu cầu đọc hiểu được ghi trong khung màu (box) bên lề phải. Đây là những câu hỏi định hướng đọc hiểu mà học sinh cần trả lời.
⚙️ Các câu hỏi định hướng đọc hiểu
Câu 1: Đối chiếu từ ngữ miêu tả ngôi nhà Nữ Thần Mặt Trời với phần chú thích văn bản
Yêu cầu: So sánh cách miêu tả ngôi nhà Nữ Thần Mặt Trời trong văn bản với các chú thích giải nghĩa.
Cách giải:
Bước 1: Xác định các chi tiết miêu tả ngôi nhà trong văn bản
Văn bản miêu tả ngôi nhà Nữ Thần Mặt Trời với các hình ảnh:
- "Cầu thang trông như cái cầu vồng"
- "Cối giã gạo bằng vàng, chày cũng bằng vàng"
- "Chày nhà từ trưởng giàu có này giã gạo trống cứ lấp la lấp lánh"
- Tòa nhà dài đằng đặc, voi vây chật sân sàn
- Chiêng xếp đầy nhà ngoài, cồng chất đầy nhà trong
- Tôi trai tớ gái như ong đi lấy nước
- Các xà ngang xà dọc đều thếp vàng
Bước 2: Đối chiếu với chú thích
Chú thích (2) giải thích: Theo người Ê-đê, cảnh núi này chính là ở Đrai Hling trên sông Xê-rê-pốc ngày nay, nơi tận cùng phía tây lãnh thổ của người Ê-đê xưa. "Một dòng nước đục chảy cho đến nơi đất giáp với trời" là nói đến dòng nước đục ở gần cảnh núi đó.
Nhận xét:
- Ngôi nhà được miêu tả bằng thủ pháp phóng đại, cường điệu đặc trưng của sử thi
- Mọi vật đều bằng vàng → biểu tượng cho sự giàu có, quyền uy tối thượng của thần linh
- Không gian kỳ vĩ, hoành tráng → phù hợp với tầm vóc của Nữ Thần Mặt Trời
- Chú thích giúp người đọc hiểu được cơ sở thực tế (địa danh có thật) mà người Ê-đê dựa vào để xây dựng không gian thần thoại
Câu 2: Hình dung về cảnh tượng ngôi nhà Nữ Thần Mặt Trời
Yêu cầu: Tưởng tượng và mô tả cảnh tượng ngôi nhà Nữ Thần Mặt Trời.
Cách giải:
Hình dung cảnh tượng:
Ngôi nhà Nữ Thần Mặt Trời hiện lên như một cung điện thần tiên giữa nơi đất giáp với trời:
- Cầu thang: Uốn cong như cầu vồng bảy sắc, nối liền mặt đất với tầng cao của ngôi nhà thần linh
- Vật dụng: Tất cả đều bằng vàng ròng – cối giã gạo, chày giã gạo – lấp lánh dưới ánh mặt trời
- Quy mô: Tòa nhà dài đằng đặc, rộng lớn vô cùng:
- Sân chật kín voi
- Chiêng cồng xếp chất đầy nhà trong nhà ngoài
- Tôi trai tớ gái đông đúc như ong
- Trang trí: Các xà ngang xà dọc đều được thếp vàng, tạo nên vẻ lộng lẫy, uy nghi
→ Đây là hình ảnh lý tưởng hóa về sự giàu có, quyền lực tối thượng, thể hiện quan niệm của người Ê-đê về thế giới thần linh.
Câu 3: Tưởng tượng về hình ảnh Nữ Thần Mặt Trời
Yêu cầu: Hình dung về vẻ đẹp của Nữ Thần Mặt Trời qua đoạn văn miêu tả.
Cách giải:
Các chi tiết miêu tả Nữ Thần Mặt Trời:
- Bỏ váy cũ mặc váy mới, chưa hài lòng với váy này lại lấy váy kia
- Váy ánh như sét, loáng như chớp
- Mái tóc nàng vén bên tai trông thật là đẹp
- Nàng từ trong buồng đi ra, cửa buồng liền bừng sáng
- Nàng đi trông như diều bay ở liệng, như nước lừng lờ trôi cũng không bằng
- Lỡ chân hụt bước chăng, nàng liền tần ngần đứng lại hay ngồi xuống
- Tiếng nàng lanh lảnh, người chưa tới mà tiếng đã vẳng lại
- Rõ ràng là con của Thần Đất và Thần Trời
Hình dung:
Nữ Thần Mặt Trời hiện lên với vẻ đẹp siêu phàm, rực rỡ:
- Trang phục: Lộng lẫy, tỏa sáng như sét, như chớp – gợi liên tưởng đến ánh sáng mặt trời
- Dáng đi: Uyển chuyển, nhẹ nhàng như diều bay, như nước trôi – vẻ đẹp thanh thoát, kiêu sa
- Giọng nói: Lanh lảnh, trong trẻo, vang xa
- Thần thái: Kiêu hãnh, đài các, xứng đáng là con của Thần Đất và Thần Trời
→ Đây là vẻ đẹp lý tưởng theo quan niệm thẩm mỹ của người Ê-đê, kết hợp giữa vẻ đẹp hình thể và vẻ đẹp thần thánh.
Câu 4: Vì sao Nữ Thần Mặt Trời từ chối Đăm Săn?
Yêu cầu: Phân tích lý do Nữ Thần Mặt Trời từ chối lời cầu hôn của Đăm Săn.
Cách 1 — Phân tích trực tiếp từ lời thoại
Lý do Nữ Thần từ chối:
- Đăm Săn đã có vợ: Nữ Thần hỏi "Thế phải chăng người còn là lưỡi dao chưa tra cán, còn là cái chốt chưa có lỗ cài, là gái còn ở không, trai còn ở rỗi?" → Ý hỏi Đăm Săn đã có vợ chưa.
- Đăm Săn muốn lấy thêm vợ: Đăm Săn thừa nhận đã có vợ và muốn Nữ Thần làm vợ thứ hai, thậm chí muốn cả ba vợ đều là nàng tiên.
- Vi phạm trật tự vũ trụ: Nữ Thần nói "Tạo hóa đã định quê hương đất tổ của Mặt Trời Mặt Trăng là nơi cuối đất chân trời này rồi cơ mà" → Con người không thể kết hôn với thần linh, đó là quy luật của tạo hóa.
- Hậu quả nghiêm trọng: Nếu Nữ Thần đi theo Đăm Săn thì "lợn dưới gà trên, cọp tê giác ngựa trâu sẽ chết hết. Chết cả người Kur, người Lào vì hết đất làm nương. Chết cả người Ê-đê Ê-ga vì không còn nước uống" → Sự ra đi của Mặt Trời sẽ gây ra thảm họa cho muôn loài.
Cách 2 — Phân tích theo ý nghĩa biểu tượng
Ý nghĩa sâu xa:
- Giới hạn của con người: Dù Đăm Săn là anh hùng vĩ đại, chàng vẫn là con người trần thế, không thể vượt qua ranh giới giữa người và thần.
- Quy luật tự nhiên: Mặt trời phải ở trên trời để duy trì sự sống cho vạn vật. Đây là quy luật bất biến của vũ trụ.
- Bài học về sự kiêu ngạo: Đăm Săn sau khi chiến thắng nhiều kẻ thù đã trở nên kiêu ngạo, muốn chinh phục cả thần linh → Đây là hybris (sự kiêu ngạo thái quá) dẫn đến bi kịch.
- Triết lý nhân sinh: Con người cần biết giới hạn của mình, không nên tham vọng vượt quá khả năng và vị trí của mình trong vũ trụ.
🎯 Ghi nhớ
Về nghệ thuật sử thi: - Thủ pháp phóng đại, cường điệu trong miêu tả không gian và nhân vật - So sánh với các hiện tượng tự nhiên kỳ vĩ (sét, chớp, cầu vồng, diều bay...) - Ngôn ngữ giàu hình ảnh, mang tính biểu tượng cao
Về nội dung tư tưởng: - Sử thi phản ánh quan niệm về vũ trụ của người Ê-đê: có ranh giới giữa thế giới người và thế giới thần - Thể hiện triết lý về giới hạn của con người: dù anh hùng đến đâu cũng không thể chinh phục thần linh - Lý giải nguồn gốc bi kịch của Đăm Săn: sự kiêu ngạo dẫn đến thất bại
⚠️ Lưu ý thi: Đoạn trích này thường được hỏi về: - Nghệ thuật miêu tả trong sử thi (phóng đại, so sánh) - Ý nghĩa của việc Đăm Săn cầu hôn Nữ Thần Mặt Trời - Đặc trưng ngôn ngữ sử thi Tây Nguyên