Giải Ngữ Văn 10 - Tập 1 trang 15

Tóm tắt lý thuyết (cuối bài "Thần thoại Việt Nam" – trang 14)

Phần đầu trang 14 khép lại bài giới thiệu về thần thoại Việt Nam với những ý chính sau:

• Thần thoại Việt Nam dù đã mai một ít nhiều nhưng vẫn là di sản phong phú, với hàng trăm truyện kể của người Kinh và các dân tộc thiểu số.
• Trong nhiều bộ sách sưu tầm, thần thoại thường bị đặt lẫn với truyền thuyết, cổ tích nên màu sắc riêng phần nào bị làm mờ.
• Thần thoại Việt Nam gồm hai nhóm:
• Thần thoại suy nguyên: lí giải sự hình thành thế giới tự nhiên, nguồn gốc con người và vạn vật. Nhân vật chính là các vị thần sáng tạo thế giới (trời đất, mặt trời, mặt trăng, sông biển, mưa, gió, sấm, sét, muôn loài).
• Thần thoại sáng tạo: nhân vật chính là các anh hùng thần thoại và anh hùng văn hóa, kì tích của họ phản ánh vẻ đẹp của lao động, tín ngưỡng, văn hóa từng cộng đồng.

---

Bài: Trả lời câu hỏi (sau chùm truyện Thần Trụ Trời, Thần Sét, Thần Gió)

Câu 1

Đề: Xác định thời gian, không gian, nhân vật và sự kiện chính trong từng truyện kể.

Gợi ý trả lời (lập bảng cho gọn):

Lý do: Thần thoại luôn có bối cảnh thời gian "thuở khai thiên lập địa", không gian vũ trụ rộng lớn, nhân vật là các vị thần và sự kiện gắn với việc tạo lập, sắp đặt thế giới tự nhiên.

Câu 2

Đề: Hãy chỉ ra một số dấu hiệu giúp người đọc nhận biết ba truyện kể trên thuộc nhóm thần thoại suy nguyên.

Trả lời:

• Nội dung đều nhằm lí giải, cắt nghĩa nguồn gốc các hiện tượng tự nhiên (vì sao trời đất tách rời, vì sao có sấm sét, vì sao có gió).
• Nhân vật chính là các vị thần sáng tạo, sắp đặt thế giới tự nhiên.
• Thời gian là thuở sơ khai vũ trụ; không gian là cõi trời đất bao la.
• Cách hình dung về thế giới mang tính hồn nhiên, tưởng tượng của người nguyên thủy.

Đây chính là những đặc trưng của nhóm thần thoại suy nguyên (suy nguyên = truy tìm nguồn gốc).

Câu 3

Đề: Trong cái nhìn của con người thời cổ đại, thần Trụ Trời, thần Gió, thần Sét có hình dạng và tính khí ra sao? Sự tưởng tượng về các vị thần ấy được hình thành trên cơ sở nào?

Trả lời:

• Thần Trụ Trời: thân hình to lớn khổng lồ, chân dài, sức mạnh phi thường để có thể đội trời, đào đất, đắp cột.
• Thần Sét: mặt mũi dữ tợn, tính khí nóng nảy, nóng vội, hành động mạnh mẽ, dứt khoát (đúng như tiếng sét bất ngờ, dữ dội).
• Thần Gió: hình dạng kì quái, không có đầu; tính khí gắn với sự chuyển động vô hình, lúc nhẹ lúc dữ của gió.

Cơ sở hình thành: Người cổ đại quan sát các hiện tượng tự nhiên (gió, sấm, sét, vũ trụ), rồi dùng trí tưởng tượng nhân hóa chúng thành những vị thần có hình dạng và tính cách giống đặc điểm của hiện tượng đó. Đây là cách "nhìn vạn vật qua con người".

Câu 4

Đề: Công việc của thần Trụ Trời, thần Sét và thần Gió là gì? Công việc đó được miêu tả như thế nào, nhằm mục đích gì?

Trả lời:

Mục đích miêu tả: nhằm giải thích nguồn gốc của các hiện tượng tự nhiên và trật tự của thế giới, đồng thời thể hiện khát vọng chinh phục, lí giải tự nhiên của con người thời cổ.

Câu 5

Đề: Hình tượng thần Trụ Trời, thần Sét và thần Gió phản ánh những quan niệm, nhận thức gì của người xưa về thế giới tự nhiên? Những khát vọng nào đã được họ gửi vào các hình tượng đó?

Trả lời:

• Quan niệm, nhận thức: Người xưa tin rằng mọi hiện tượng tự nhiên đều do các vị thần tạo ra và chi phối; thế giới có một trật tự do thần linh sắp đặt. Đó là nhận thức còn ngây thơ, mộc mạc nhưng thể hiện nỗ lực giải thích thế giới.
• Khát vọng: khát vọng khám phá, lí giải các bí ẩn của tự nhiên; khát vọng chinh phục, làm chủ thiên nhiên; mong muốn một thế giới có công lí (kẻ ác bị thần Sét trừng phạt).

Câu 6

Đề: Chỉ ra những đặc điểm nổi bật trong cách xây dựng nhân vật của chùm truyện. Từ đó, nhận xét về thái độ, tình cảm của người xưa đối với thế giới tự nhiên.

Trả lời:

• Đặc điểm xây dựng nhân vật:
• Nhân vật là thần nhưng được nhân hóa, mang hình dạng, tính cách, hành động giống con người.
• Tầm vóc kì vĩ, sức mạnh phi thường, gắn liền với hiện tượng tự nhiên mà thần đại diện.
• Nhân vật vừa thiêng liêng vừa gần gũi, có cả ưu điểm lẫn khuyết điểm (thần Sét đánh nhầm, con thần Gió nghịch ngợm).
• Thái độ, tình cảm của người xưa: vừa tôn kính, ngưỡng mộ trước sức mạnh tự nhiên, vừa gần gũi, yêu mến và mong muốn hòa hợp, chinh phục tự nhiên.

Câu 7

Đề: Trong những điều làm nên vẻ đẹp "một đi không trở lại" của thần thoại, có niềm tin thiêng liêng về một thế giới mà ở đó vạn vật đều có linh hồn. Theo bạn, niềm tin ấy có còn sức hấp dẫn với con người hiện đại không? Vì sao?

Gợi ý trả lời (câu mở, nêu quan điểm cá nhân):

• Niềm tin "vạn vật hữu linh" vẫn còn sức hấp dẫn với con người hiện đại.
• Vì:
• Nó nuôi dưỡng trí tưởng tượng, cảm hứng sáng tạo trong văn học, nghệ thuật, điện ảnh.
• Nó gợi nhắc con người sống hài hòa, trân trọng và bảo vệ thiên nhiên – điều đặc biệt cần thiết trong thời đại môi trường bị đe dọa.
• Nó mang lại sự thiêng liêng, lãng mạn, giúp đời sống tinh thần thêm phong phú.

Em có thể nêu quan điểm riêng (đồng tình hoặc phản biện), miễn là lí lẽ thuyết phục.

---

Bài: Kết nối đọc – viết

Đề: Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) phân tích một chi tiết kì ảo trong một truyện thần thoại đã học hoặc tự đọc thêm.

Đoạn văn tham khảo (phân tích chi tiết thần Trụ Trời đắp cột chống trời):

Trong truyện "Thần Trụ Trời", chi tiết thần đào đất, đắp đá thành một cái cột cao to để chống trời lên là một chi tiết kì ảo đặc sắc. Hình ảnh vị thần khổng lồ một mình nâng cả bầu trời, tách trời và đất ra hai phía thể hiện trí tưởng tượng phóng khoáng, kì vĩ của người xưa. Qua chi tiết này, người cổ đại đã lí giải một cách hồn nhiên về sự hình thành của trời đất, núi non, sông biển. Đồng thời, chi tiết còn gửi gắm khát vọng chinh phục, làm chủ thiên nhiên và niềm tin vào sức mạnh phi thường có thể sắp đặt cả vũ trụ. Chính yếu tố kì ảo ấy đã tạo nên vẻ đẹp riêng, sự lung linh huyền diệu khó quên của thần thoại Việt Nam. (khoảng 150 chữ)

---

Bài: Văn bản 4 – Tản Viên từ Phán sự lục (trang 15)

Trang 15 mở đầu Văn bản 4 "Tản Viên từ Phán sự lục" (Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên) của Nguyễn Dữ. Đây là phần giới thiệu và đoạn đầu văn bản, gồm:

Câu hỏi khởi động (trước khi đọc):

• Bạn có thích đọc những truyện kể chứa đựng các yếu tố kì ảo không? Vì sao?
• Trong cuộc sống hằng ngày, đôi khi chúng ta phải chứng kiến hoặc trải qua những sự việc ngang trái, bất công. Lúc đó, bạn cảm thấy như thế nào và mong muốn điều gì?

Gợi ý:

• Câu 1: Nêu cảm nhận cá nhân. Nhiều bạn thích truyện kì ảo vì nó kích thích trí tưởng tượng, tạo sự hấp dẫn, li kì và chứa đựng những bài học, ước mơ về công lí.
• Câu 2: Trước sự bất công, ta thường cảm thấy bức xúc, phẫn nộ, thương cảm và mong muốn lẽ phải được bảo vệ, kẻ xấu bị trừng trị, người tốt được minh oan.

Nội dung đoạn đầu văn bản (tóm tắt):

• Ngô Tử Văn tên Soạn, người huyện Yên Dũng đất Lạng Giang. Chàng tính tình khảng khái, nóng nảy, cương trực, thấy điều tà gian thì không chịu được.
• Trong làng có ngôi đền linh ứng. Cuối đời nhà Hồ, vùng này thành chiến trường; một viên Bách hộ họ Thôi (tướng giặc phương Bắc) tử trận gần đền, hồn ma làm yêu quái quấy nhiễu dân lành.
• Tử Văn tức giận, tắm gội sạch sẽ, khấn trời rồi châm lửa đốt đền. Mọi người lo sợ thay cho chàng nhưng chàng vẫn ung dung, không sợ hãi.
• Sau khi đốt đền, Tử Văn lên cơn sốt; trong cơn sốt, chàng thấy một người cao lớn, ăn mặc giống người phương Bắc (chính là hồn ma viên Bách hộ) đến đòi chàng dựng lại đền.

Các chú thích quan trọng trên trang:

• Đền Tản Viên: thờ Tản Viên Sơn Thánh, một trong bốn vị thần linh thiêng (Tứ bất tử), nay thuộc huyện Ba Vì, Hà Nội.
• Phán sự: chức quan trông coi việc xử án thời xưa.
• Nguyễn Dữ: tác giả (có sách phiên âm là Nguyễn Tự).
• Bách hộ: chức quan võ cấp thấp ở Trung Quốc thời Minh.
• Cư sĩ: trí thức ở ẩn hoặc người theo đạo Phật tu tại gia.

---