Giải Sinh Học 10 trang 102

Tóm tắt lý thuyết

Tình trạng ung thư ở Việt Nam và cách phòng tránh

• Hầu hết ung thư do đột biến gene phát sinh trong tế bào cơ thể nên không di truyền. Chỉ khoảng hơn 10% là do gene đột biến truyền từ bố mẹ.
• Năm 2020, Việt Nam xếp thứ 91/185 nước về tỉ lệ mắc ung thư mới.
• Theo Hình 16.5:
• Ở nam: ung thư gan, phổi, dạ dày, đại trực tràng, tuyến tiền liệt chiếm 65,8%; loại khác 34,2%.
• Ở nữ: ung thư gan, phổi, dạ dày, đại trực tràng, tuyến vú chiếm 59,4%; loại khác 40,6%.
• Nguyên nhân tỉ lệ mắc tăng: tuổi thọ tăng, ô nhiễm môi trường, ăn uống không khoa học (rượu bia, mỡ động vật, thức ăn mốc, thuốc lá, đồ chế biến sẵn), lối sống ít vận động.
• Phòng tránh: hạn chế tiếp xúc tác nhân gây ung thư, rèn luyện thể thao, khám sức khỏe định kì, chữa triệt để viêm nhiễm mãn tính do virus.
• Chữa trị hiện nay: phẫu thuật cắt bỏ khối u, xạ trị, hóa trị, dùng tế bào gốc, liệu pháp miễn dịch. Phát hiện sớm thì khả năng chữa khỏi cao.

Hình 16.6 mô tả sự sinh trưởng và di căn của khối u ác tính ở vú qua 4 giai đoạn: (1) khối u phát triển từ một tế bào → (2) tế bào ung thư xâm lấn mô xung quanh → (3) phát tán vào mạch máu, mạch bạch huyết → (4) di căn tạo khối u mới ở nơi khác.

Phần "Dừng lại và suy ngẫm"

Câu 1: Phân biệt u lành tính với u ác tính

Tóm lại: điểm khác biệt cốt lõi là u lành tính không di căn còn u ác tính có khả năng xâm lấn và di căn.

Câu 2: Nguyên nhân gây rối loạn quá trình điều hòa phân bào dẫn đến phát sinh ung thư là gì? Giải thích.

Nguyên nhân: do đột biến gene xảy ra ở các gene kiểm soát chu kì tế bào (gene điều hòa phân bào).

Giải thích:

• Bình thường, chu kì tế bào được điều khiển chặt chẽ bởi các gene: nhóm gene kích thích phân bào và nhóm gene ức chế phân bào (ví dụ gene p53).
• Khi các gene này bị đột biến:
• Gene kích thích phân bào bị "bật" liên tục → tế bào phân chia không ngừng.
• Gene ức chế khối u (như p53) bị hỏng → mất khả năng kiểm soát, sửa sai và không kích hoạt được quá trình chết tế bào theo chương trình.
• Hậu quả: tế bào phân chia mất kiểm soát, tích lũy thành khối u và có thể phát triển thành ung thư.

Câu 3: Những loại ung thư nào phổ biến nhất ở người Việt Nam?

Dựa vào số liệu Hình 16.5 (năm 2020):

• Ở nam giới: ung thư gan, phổi, dạ dày, đại trực tràng, tuyến tiền liệt (chiếm tới 65,8%).
• Ở nữ giới: ung thư gan, phổi, dạ dày, đại trực tràng, tuyến vú (chiếm 59,4%).

Như vậy các loại phổ biến chung là ung thư gan, phổi, dạ dày, đại trực tràng; riêng nam có thêm tuyến tiền liệt, nữ có thêm tuyến vú.

Câu 4: Nêu một số biện pháp phòng tránh, chữa trị bệnh ung thư

Biện pháp phòng tránh:

• Hạn chế tiếp xúc với các tác nhân gây ung thư (hóa chất độc, khói thuốc, tia phóng xạ).
• Ăn uống khoa học: hạn chế rượu bia, mỡ động vật, thức ăn mốc, đồ nướng cháy, thực phẩm chế biến sẵn.
• Tích cực rèn luyện thể dục thể thao.
• Khám sức khỏe định kì để tầm soát, phát hiện sớm khối u.
• Chữa trị triệt để các bệnh viêm nhiễm mãn tính do virus và vi sinh vật.

Biện pháp chữa trị:

• Phẫu thuật cắt bỏ khối u.
• Xạ trị (chiếu xạ) hoặc hóa trị để tiêu diệt tế bào khối u.
• Dùng tế bào gốc hỗ trợ điều trị.
• Sử dụng liệu pháp miễn dịch tăng cường khả năng đề kháng.

Mục "Em có biết" — Voi rất hiếm khi chết vì ung thư

Đây là phần đọc thêm thú vị:

• Khoảng 17% dân số thế giới chết vì ung thư, nhưng loài voi chỉ 5% cá thể bị ung thư, dù voi sống tới ~70 tuổi và có số tế bào nhiều gấp hàng trăm lần người.
• Lý do: voi có nhiều gene p53 (gene ức chế khối u) hơn người — tới 20 bản sao, trong khi người chỉ có 1 bản sao trong hệ gene đơn bội.
• Protein từ gene p53 nhận biết sai sót khi nhân đôi DNA, kích hoạt dừng chu kì tế bào để sửa sai. Nếu sai sót quá nhiều, nó kích hoạt tế bào tự chết theo chương trình → khối u không thể hình thành.

Em cần cô giải thích sâu hơn câu nào không?