Giải Lịch sử 12 trang 15
Lời giải chi tiết SGK Lớp 12 · Môn Lịch Sá» · Trang 15–16
🔍 Kiến thức cần nhớ
Hội nghị I-an-ta (Yalta) - 1945:
- Thời gian: 4 – 12/2/1945
- Địa điểm: Lâu đài Li-va-di-a, thành phố I-an-ta, Liên Xô
- Thành phần: Ba cường quốc Đồng minh (Liên Xô, Mỹ, Anh)
- Ý nghĩa: Đặt nền móng cho trật tự thế giới hai cực sau Chiến tranh thế giới thứ hai
Nội dung chính:
- Kết thúc chiến tranh, tiêu diệt tàn dư phát xít
- Phân chia phạm vi ảnh hưởng giữa các cường quốc
- Thiết lập các vùng chiếm đóng tại Đức và Nhật Bản
- Thỏa thuận về việc đóng quân và phân chia quyền lợi
⚙️ Bài tập
Câu 1: Quá trình hình thành và tồn tại của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta
Đề bài: Trình bày quá trình hình thành và tồn tại của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta
Cách 1 — Phân tích theo trình tự thời gian
Bước 1: Sự hình thành Trật tự thế giới hai cực I-an-ta
Hội nghị I-an-ta diễn ra vào giai đoạn cuối của Chiến tranh thế giới thứ hai (4 – 12/2/1945), khi Đồng minh giành được những thắng lợi quan trọng trên các mặt trận.
Các quyết định chính của Hội nghị:
Về kết thúc chiến tranh:
- Tiêu diệt tàn dư phát xít Đức
- Quân phiệt Nhật Bản
- Thỏa thuận về việc đóng quân và phân chia phạm vi ảnh hưởng ở châu Âu và châu Á sau chiến tranh
Về phân chia phạm vi ảnh hưởng:
Ở châu Âu:
- Quân đội Liên Xô chiếm đóng miền Đông nước Đức, Đông Bắc-lin và các nước Đông Âu
- Quân đội Mỹ, Anh và Pháp chiếm đóng miền Tây nước Đức, Tây Bắc-lin và các nước Tây Âu
- Vùng Đông Âu thuộc phạm vi ảnh hưởng của Liên Xô
- Vùng Tây Âu thuộc phạm vi ảnh hưởng của Mỹ
- Hai nước Áo và Phần Lan trở thành những nước trung lập
Ở châu Á:
Hội nghị chấp nhận những điều kiện để Liên Xô tham chiến tiêu diệt quân phiệt Nhật Bản, bao gồm:
- Duy trì nguyên trạng và công nhận nền độc lập của Mông Cổ
- Trả lại cho Liên Xô những quyền lợi bị mất sau chiến tranh Nga – Nhật (1904 – 1905)
Sau khi Nhật Bản đầu hàng:
- Quân đội Mỹ chiếm đóng Nhật Bản
- Ở bán đảo Triều Tiên: quân đội Liên Xô chiếm đóng miền Bắc, quân đội Mỹ chiếm đóng miền Nam, lấy vĩ tuyến 38 làm ranh giới
- Trung Quốc cần trở thành một quốc gia thống nhất và dân chủ
- Chính phủ Trung Hoa Dân quốc cần cải tổ với sự tham gia của Đảng Cộng sản và các đảng phái dân chủ
- Trả lại cho Trung Quốc vùng Mãn Châu, đảo Đài Loan và quần đảo Bành Hồ
- Mỹ và Liên Xô có quyền lợi ở Trung Quốc
Các vùng còn lại ở châu Á (Đông Nam Á, Nam Á, Tây Á) vẫn thuộc phạm vi ảnh hưởng của các nước phương Tây.
Bước 2: Ý nghĩa của Hội nghị I-an-ta
Những quyết định của Hội nghị I-an-ta và thỏa thuận sau đó của các cường quốc đã trở thành khuôn khổ cho sự thiết lập trật tự thế giới mới, được gọi là Trật tự thế giới hai cực I-an-ta.
Cách 2 — Phân tích theo nội dung và tác động
1. Bối cảnh hình thành:
- Chiến tranh thế giới thứ hai sắp kết thúc
- Đồng minh giành thắng lợi quyết định
- Cần thiết lập trật tự thế giới mới thay thế trật tự cũ đã sụp đổ
2. Nội dung cốt lõi:
Nguyên tắc phân chia:
- Phân chia thế giới thành hai khối: khối phương Tây (do Mỹ dẫn đầu) và khối phương Đông (do Liên Xô dẫn đầu)
- Mỗi cường quốc có phạm vi ảnh hưởng riêng
- Ranh giới phân chia rõ ràng về địa lý và chính trị
Cơ chế vận hành:
- Châu Âu: chia cắt theo tuyến Đông – Tây
- Châu Á: chia cắt theo các vùng địa lý và đường vĩ tuyến (như vĩ tuyến 38 ở Triều Tiên)
- Các nước trung lập đóng vai trò đệm
3. Đặc điểm của trật tự hai cực:
- Hai siêu cường thống trị: Mỹ và Liên Xô
- Mỗi bên có hệ thống đồng minh riêng
- Cạnh tranh và đối đầu trong suốt thời kỳ Chiến tranh Lạnh
- Ảnh hưởng đến mọi khía cạnh: chính trị, kinh tế, quân sự, văn hóa
💡 Mẹo nhớ: Trật tự I-an-ta = "Thế giới chia đôi" - Đông (Liên Xô) và Tây (Mỹ), với ranh giới rõ ràng ở cả châu Âu và châu Á.
⚠️ Lưu ý thi: Cần phân biệt rõ: - Hội nghị I-an-ta (sự kiện lịch sử năm 1945) - Trật tự thế giới hai cực I-an-ta (hệ thống trật tự thế giới kéo dài suốt thời kỳ Chiến tranh Lạnh)
Câu 2: Trình bày sự hình thành Trật tự thế giới hai cực I-an-ta
Đề bài: Trình bày sự hình thành Trật tự thế giới hai cực I-an-ta
(Câu này yêu cầu trình bày chi tiết hơn về quá trình hình thành, đã được giải đáp trong Cách 1 của Câu 1 - phần "Bước 1: Sự hình thành Trật tự thế giới hai cực I-an-ta")
Cách 1 — Trình bày theo logic nguyên nhân - diễn biến - kết quả
I. Nguyên nhân hình thành:
- Bối cảnh quốc tế:
- Chiến tranh thế giới thứ hai sắp kết thúc
- Trật tự thế giới cũ (do các cường quốc châu Âu thống trị) đã sụp đổ
- Cần thiết lập trật tự mới để duy trì hòa bình và ổn định
- Sự trỗi dậy của hai siêu cường:
- Liên Xô và Mỹ nổi lên như hai cường quốc mạnh nhất
- Các cường quốc châu Âu (Anh, Pháp, Đức) suy yếu sau chiến tranh
- Hai siêu cường có lợi ích và hệ tư tưởng khác nhau
II. Quá trình hình thành:
- Hội nghị I-an-ta (4 – 12/2/1945):
- Ba cường quốc Đồng minh họp bàn về trật tự thế giới sau chiến tranh
- Đưa ra các quyết định về kết thúc chiến tranh và phân chia phạm vi ảnh hưởng
- Nội dung phân chia cụ thể:
Tại châu Âu:
- Đức bị chia thành 4 vùng chiếm đóng (Liên Xô, Mỹ, Anh, Pháp)
- Thực tế hình thành hai khối: Đông Đức (Liên Xô) và Tây Đức (Mỹ, Anh, Pháp)
- Đông Âu thuộc phạm vi ảnh hưởng của Liên Xô
- Tây Âu thuộc phạm vi ảnh hưởng của Mỹ
- Áo và Phần Lan trở thành nước trung lập
Tại châu Á:
- Nhật Bản do Mỹ chiếm đóng
- Triều Tiên bị chia cắt tại vĩ tuyến 38: Bắc (Liên Xô), Nam (Mỹ)
- Trung Quốc: thỏa thuận về việc thống nhất và dân chủ hóa
- Đông Nam Á, Nam Á, Tây Á vẫn thuộc phạm vi ảnh hưởng phương Tây
III. Kết quả:
Hình thành Trật tự thế giới hai cực I-an-ta - một hệ thống trật tự quốc tế mới với đặc điểm:
- Thế giới bị chia thành hai khối đối lập
- Mỗi khối do một siêu cường dẫn đầu
- Ranh giới phân chia rõ ràng về địa lý và chính trị
Cách 2 — Trình bày theo không gian địa lý
1. Bối cảnh chung:
Hội nghị I-an-ta (4 – 12/2/1945) đặt nền móng cho trật tự thế giới mới sau Chiến tranh thế giới thứ hai.
2. Sự phân chia theo không gian:
A. Khu vực châu Âu:
Vùng ảnh hưởng của Liên Xô (Đông Âu):
- Miền Đông nước Đức
- Đông Bắc-lin
- Các nước Đông Âu
Vùng ảnh hưởng của Mỹ và đồng minh (Tây Âu):
- Miền Tây nước Đức
- Tây Bắc-lin
- Các nước Tây Âu
Vùng trung lập:
- Áo
- Phần Lan
B. Khu vực châu Á:
Vùng ảnh hưởng của Mỹ:
- Nhật Bản (chiếm đóng hoàn toàn)
- Miền Nam Triều Tiên (dưới vĩ tuyến 38)
- Đông Nam Á, Nam Á, Tây Á (gián tiếp thông qua các nước phương Tây)
Vùng ảnh hưởng của Liên Xô:
- Miền Bắc Triều Tiên (trên vĩ tuyến 38)
- Mông Cổ (duy trì độc lập dưới ảnh hưởng Liên Xô)
- Quyền lợi tại Trung Quốc (Mãn Châu, cảng biển...)
Vùng tranh chấp/đặc biệt:
- Trung Quốc: cần thống nhất và dân chủ hóa với sự tham gia của cả Quốc dân đảng và Cộng sản đảng
3. Đặc điểm của sự phân chia:
- Dựa trên thực tế quân sự (ai chiếm đóng vùng nào)
- Phản ánh cán cân quyền lực giữa hai siêu cường
- Tạo ra ranh giới rõ ràng giữa hai hệ thống chính trị - xã hội khác nhau
💡 Mẹo nhớ: Nguyên tắc phân chia = "Ai đánh chiếm, người đó quản" - Liên Xô giải phóng Đông Âu → kiểm soát Đông Âu; Mỹ đánh chiếm Nhật → kiểm soát Nhật Bản.
⚠️ Lưu ý thi: - Cần nắm rõ ranh giới địa lý cụ thể (vĩ tuyến 38, đường phân chia Đông - Tây Đức...) - Phân biệt vùng chiếm đóng trực tiếp và vùng ảnh hưởng gián tiếp - Lưu ý vai trò đặc biệt của các nước trung lập (Áo, Phần Lan)
🎯 Ghi nhớ
Trật tự thế giới hai cực I-an-ta:
- Được hình thành từ Hội nghị I-an-ta (2/1945)
- Đặc trưng: thế giới chia thành hai khối do Mỹ và Liên Xô dẫn đầu
- Phạm vi: toàn cầu, đặc biệt rõ nét ở châu Âu và châu Á
- Tồn tại suốt thời kỳ Chiến tranh Lạnh (1945 – 1991)
- Ảnh hưởng sâu sắc đến lịch sử thế giới thế kỷ XX
🎯 Ý nghĩa lịch sử: Trật tự I-an-ta đánh dấu sự chuyển giao quyền lực từ các cường quốc châu Âu sang hai siêu cường Mỹ - Liên Xô, mở ra thời kỳ Chiến tranh Lạnh kéo dài gần nửa thế kỷ.