Giải Lịch sử 12 trang 19
Lời giải chi tiết SGK Lớp 12 · Môn Lịch Sá» · Trang 19–20
🔍 Tóm tắt nội dung lý thuyết
Trang 19 trình bày phần tiếp theo về nguyên nhân và tác động của sự sụp đổ Trật tự thế giới hai cực I-an-ta:
Nguyên nhân:
- Khủng hoảng kinh tế, xã hội và sai lầm trong công cuộc cải tổ
- Sự tan rã của Liên Xô - quốc gia đứng đầu hệ thống xã hội chủ nghĩa
- Sự sụp đổ của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta
Tác động (1945-1991):
- Trước hết: Phát triển mối quan hệ quốc tế, thúc đẩy xu hướng phát triển mới, đảm bảo lợi ích các quốc gia, dân tộc trong quan hệ quốc tế
- Thứ hai: Tan rã Liên Xô làm thay đổi so sánh lực lượng với ưu thế tạm thời về Mỹ. Vai trò các cường quốc khác, trung tâm kinh tế, tổ chức quốc tế, khu vực... gia tăng, sức mạnh Mỹ suy giảm tương đối
- Thứ ba: Dẫn đến kết thúc Chiến tranh lạnh và hình thành trật tự thế giới mới
⚙️ Bài tập
LUYỆN TẬP VÀ VẬN DỤNG
Câu 1
Đề bài: Hãy tóm tắt những nét chính về quá trình hình thành và tồn tại của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta.
Cách 1 — Tóm tắt theo trình tự thời gian
Bước 1: Hình thành (1945-1947)
- Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, mâu thuẫn Mỹ - Xô gia tăng
- Học thuyết Truman (1947) đánh dấu bắt đầu Chiến tranh lạnh
- Thế giới chia thành hai khối đối lập: khối tư bản chủ nghĩa (do Mỹ đứng đầu) và khối xã hội chủ nghĩa (do Liên Xô đứng đầu)
Bước 2: Tồn tại và phát triển (1947-1991)
- Hai siêu cường đối đầu trên mọi lĩnh vực: chính trị, quân sự, kinh tế, văn hóa, tư tưởng
- Cuộc chạy đua vũ trang, thành lập các khối quân sự (NATO, Hiệp ước Vác-sa-va)
- Các cuộc khủng hoảng: Chiến tranh Triều Tiên, khủng hoảng Cu-ba, Chiến tranh Việt Nam...
- Tác động đến tình hình thế giới: vừa gây căng thẳng, vừa tạo cân bằng lực lượng
Bước 3: Sụp đổ (1989-1991)
- Khủng hoảng kinh tế - xã hội ở Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu
- Sụp đổ Bức tường Béc-lin (1989)
- Tan rã Liên Xô (1991) → Kết thúc trật tự hai cực
Cách 2 — Tóm tắt theo các đặc điểm chính
Về hình thành:
- Nguyên nhân: Mâu thuẫn giữa hai hệ tư tưởng và lợi ích quốc gia sau Thế chiến II
- Thời điểm: 1947 với Học thuyết Truman
Về đặc điểm:
- Cấu trúc: Hai siêu cường Mỹ - Xô đối đầu, thế giới chia hai phe
- Bản chất: Chiến tranh lạnh - đối đầu không trực tiếp bằng vũ khí
- Biểu hiện: Chạy đua vũ trang, khối quân sự, chiến tranh cục bộ
Về tác động:
- Tích cực: Cân bằng lực lượng, thúc đẩy phát triển khoa học - công nghệ
- Tiêu cực: Căng thẳng quốc tế, chiến tranh cục bộ, chạy đua vũ trang tốn kém
Về sụp đổ:
- Nguyên nhân: Khủng hoảng nội tại của hệ thống xã hội chủ nghĩa
- Kết quả: Kết thúc Chiến tranh lạnh, hình thành trật tự thế giới mới
💡 Mẹo nhớ: Ghi nhớ 3 giai đoạn chính: Hình thành (1947) → Tồn tại (1947-1989) → Sụp đổ (1989-1991)
Câu 2
Đề bài: Lập sơ đồ tư duy (theo ý tưởng của em) về nguyên nhân và tác động của sự sụp đổ Trật tự thế giới hai cực I-an-ta đối với tình hình thế giới.
Cách 1 — Sơ đồ cây phân nhánh
SỤP ĐỔ TRẬT TỰ THẾ GIỚI HAI CỰC I-AN-TA
|
________________|________________
| |
NGUYÊN NHÂN TÁC ĐỘNG
| |
____________|____________ __________|__________
| | | | | |
Khủng hoảng Sai lầm Tan rã Chính trị Kinh tế Quan hệ
kinh tế-xã cải tổ Liên Xô quốc tế
hội ở LXCN | | |
| | |
Kết thúc Thay đổi Xu hướng
Chiến cán cân đa cực
tranh lực lượng hóa, đa
lạnh thế giới phương hóaCách 2 — Sơ đồ nhân quả theo dòng thời gian
NGUYÊN NHÂN (Thập niên 1980)
↓
[1] Khủng hoảng kinh tế, xã hội ở Liên Xô và các nước XHCN Đông Âu
• Kinh tế trì trệ, đời sống nhân dân khó khăn
• Chạy đua vũ trang tốn kém
↓
[2] Sai lầm trong công cuộc cải tổ (Perestroika)
• Cải cách quá nhanh, thiếu kiểm soát
• Mất ổn định chính trị
↓
[3] Sụp đổ Bức tường Béc-lin (1989) → Tan rã Liên Xô (1991)
↓
TÁC ĐỘNG (Từ 1991 đến nay)
↓
┌─────────────────┬─────────────────┬─────────────────┐
│ CHÍNH TRỊ │ KINH TẾ │ QUAN HỆ QUỐC TẾ│
│ │ │ │
│ • Kết thúc │ • Mỹ tạm thời │ • Xu hướng đa │
│ Chiến tranh │ chiếm ưu thế │ cực hóa │
│ lạnh │ • Các trung tâm │ • Đa phương hóa │
│ • Hình thành │ kinh tế khác │ • Vai trò tổ │
│ trật tự thế │ gia tăng │ chức quốc tế │
│ giới mới │ (EU, Nhật, │ tăng cường │
│ │ Trung Quốc) │ │
└─────────────────┴─────────────────┴─────────────────┘⚠️ Lưu ý thi: Khi vẽ sơ đồ tư duy, cần thể hiện rõ: - Mối quan hệ nhân quả giữa các yếu tố - Phân biệt nguyên nhân và tác động - Sử dụng mũi tên, khung, màu sắc để dễ nhìn - Nội dung súc tích, đầy đủ ý chính
Phần câu hỏi tư duy (biểu tượng ❓ hồng)
Trong trang có 2 câu hỏi tư duy:
Câu hỏi 1 (trang 19, đầu phần b)
Đề bài: Nêu những nguyên nhân dẫn đến sự sụp đổ của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta.
Cách 1 — Phân tích theo nhóm nguyên nhân
Nhóm 1: Nguyên nhân kinh tế - xã hội
- Khủng hoảng kinh tế kéo dài ở Liên Xô và các nước XHCN Đông Âu
- Đời sống nhân dân khó khăn, bất bình xã hội gia tăng
- Chạy đua vũ trang tốn kém làm kiệt quệ ngân sách
Nhóm 2: Nguyên nhân chính trị
- Sai lầm trong công cuộc cải tổ (Perestroika và Glasnost)
- Mất kiểm soát quá trình cải cách
- Sự tan rã của Liên Xô - trụ cột của hệ thống XHCN
Nhóm 3: Nguyên nhân quốc tế
- Áp lực từ khối tư bản chủ nghĩa do Mỹ đứng đầu
- Sự hấp dẫn của mô hình kinh tế thị trường phương Tây
- Phong trào dân chủ hóa ở Đông Âu
Cách 2 — Phân tích theo trình tự nhân quả
Nguyên nhân sâu xa:
- Mâu thuẫn nội tại của hệ thống kinh tế kế hoạch hóa tập trung
- Thiếu dân chủ, quan liêu, tham nhũng trong bộ máy nhà nước
Nguyên nhân trực tiếp:
- Khủng hoảng kinh tế thập niên 1980
- Sai lầm trong chính sách cải cách của M. Gorbachev
Nguyên nhân kích hoạt:
- Phong trào dân chủ ở Đông Âu (1989)
- Sụp đổ Bức tường Béc-lin (11/11/1989)
- Tan rã Liên Xô (12/1991)
🎯 Ghi nhớ: Nguyên nhân chính là khủng hoảng nội tại của hệ thống XHCN, kết hợp với sai lầm cải cách và tan rã Liên Xô.
Câu hỏi 2 (trang 19, cuối phần b)
Đề bài: Phân tích tác động của sự sụp đổ Trật tự thế giới hai cực I-an-ta đối với tình hình thế giới.
Cách 1 — Phân tích theo lĩnh vực
1. Tác động chính trị:
- Tích cực: Kết thúc Chiến tranh lạnh, giảm nguy cơ chiến tranh hạt nhân toàn cầu
- Tiêu cực: Mất cân bằng lực lượng, Mỹ tạm thời độc tôn, can thiệp vào nội bộ các nước
2. Tác động kinh tế:
- Thay đổi cán cân lực lượng: Mỹ chiếm ưu thế tạm thời
- Sự trỗi dậy của các trung tâm kinh tế khác: EU, Nhật Bản, Trung Quốc
- Toàn cầu hóa kinh tế phát triển mạnh mẽ
3. Tác động quan hệ quốc tế:
- Xu hướng đa cực hóa, đa phương hóa quan hệ quốc tế
- Vai trò các tổ chức quốc tế (LHQ, WTO...) tăng cường
- Hợp tác quốc tế phát triển song song với xung đột mới
Cách 2 — Phân tích theo tính chất tác động
Tác động tích cực:
- Kết thúc đối đầu hai khối, giảm căng thẳng quốc tế
- Mở ra cơ hội hợp tác, phát triển kinh tế toàn cầu
- Các quốc gia nhỏ có nhiều lựa chọn hơn trong quan hệ quốc tế
- Thúc đẩy dân chủ hóa, nhân quyền
Tác động tiêu cực:
- Mất cân bằng lực lượng, Mỹ can thiệp đơn phương
- Xung đột sắc tộc, tôn giáo bùng phát (Nam Tư, Rwanda...)
- Khoảng trống quyền lực tạo bất ổn khu vực
- Khủng bố quốc tế gia tăng
Xu hướng dài hạn:
- Hình thành trật tự thế giới đa cực
- Vai trò các cường quốc mới nổi tăng lên
- Quan hệ quốc tế phức tạp, đan xen hợp tác và cạnh tranh
💡 Mẹo nhớ: Tác động có hai mặt: Tích cực là kết thúc Chiến tranh lạnh, tiêu cực là mất cân bằng và bất ổn mới. Xu hướng chung là đa cực hóa, đa phương hóa.
🎯 Tổng kết
Nội dung chính trang 19-20:
- Phần cuối bài học về Trật tự thế giới hai cực I-an-ta
- Nguyên nhân sụp đổ: Khủng hoảng kinh tế - xã hội, sai lầm cải cách, tan rã Liên Xô
- Tác động: Kết thúc Chiến tranh lạnh, thay đổi cán cân lực lượng, hình thành trật tự mới
- Phần luyện tập và vận dụng với 2 câu hỏi chính
⚠️ Lưu ý thi: Dạng bài này thường yêu cầu: - Phân tích nguyên nhân (cần nêu đủ 3 nhóm: kinh tế-xã hội, chính trị, quốc tế) - Đánh giá tác động (cần nêu cả tích cực và tiêu cực) - Vẽ sơ đồ tư duy (cần rõ ràng, logic, đầy đủ nội dung)