Giải Ngữ Văn 12 - Tập Hai trang 23
Lời giải chi tiết SGK Lớp 12 · Môn Ngữ Văn · Trang 23–24
🔍 Giới thiệu văn bản
Văn bản 5: "Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu"
- Tác giả: Nguyễn Ái Quốc
- Thể loại: Truyện ngắn châm biếm, đả kích
⚙️ Câu hỏi hướng dẫn đọc văn bản
Trang này chứa phần đầu của văn bản kèm theo các câu hỏi gợi ý đọc hiểu (in trong khung và bên lề). Dưới đây là các câu hỏi cần trả lời:
Câu 1: Câu hỏi trước khi đọc (trong khung)
Đề bài:
- Bạn hiểu thế nào là trò lố? Trước một trò lố, người ta thường có những phản ứng như thế nào?
- Bạn đã biết gì về Phan Bội Châu và sự kính trọng mà nhân dân ta dành cho ông?
Cách 1 — Trả lời theo kiến thức cơ bản
a) Thế nào là trò lố?
"Trò lố" là những hành động, việc làm lố bịch, kệch cỡm, thiếu nghiêm túc, thường mang tính chất giả tạo, phô trương nhằm đánh lừa hoặc gây ấn tượng với người khác nhưng thực chất lại trái ngược với bản chất thật.
Phản ứng của người ta trước trò lố:
- Cười nhạo, chế giễu
- Khinh bỉ, coi thường
- Phẫn nộ nếu trò lố đó gây hại hoặc xúc phạm đến người khác
- Thờ ơ, không quan tâm
b) Về Phan Bội Châu:
Phan Bội Châu (1867 – 1940) là một trong những nhà yêu nước vĩ đại nhất của Việt Nam đầu thế kỷ XX:
- Ông khởi xướng phong trào Đông Du (1905), đưa thanh niên Việt Nam sang Nhật Bản học tập
- Thành lập Việt Nam Quang phục Hội (1912)
- Bị thực dân Pháp bắt cóc tại Thượng Hải (Trung Quốc) ngày 30/6/1925, đưa về nước xử án
- Nhân dân Việt Nam vô cùng kính trọng ông, coi ông là biểu tượng của tinh thần yêu nước, bất khuất
- Phong trào đòi thả Phan Bội Châu lan rộng khắp cả nước, gây sức ép lớn cho chính quyền thực dân
Cách 2 — Liên hệ với nhan đề tác phẩm
Nhan đề "Những trò lố" gợi ý rằng tác giả Nguyễn Ái Quốc sẽ vạch trần bản chất giả dối, lố bịch của Va-ren (Toàn quyền Đông Dương) khi hứa hẹn "chăm sóc" vụ Phan Bội Châu. Đây là cách đặt vấn đề châm biếm sắc sảo, báo hiệu giọng điệu đả kích xuyên suốt tác phẩm.
Câu 2: Câu hỏi bên lề (trang 21)
Đề bài: Đoạn mở đầu có gì đặc biệt? Chú ý những biểu hiện của sự trào lộng trong ngôn ngữ trần thuật.
Cách 1 — Phân tích chi tiết
Điểm đặc biệt của đoạn mở đầu:
- Giọng điệu mỉa mai, châm biếm ngay từ đầu:
- Tác giả dùng cách nói vờ như khách quan nhưng thực chất là châm chọc: "Ông hứa thế; giả thử cứ cho rằng..."
- Cụm từ "chăm sóc" được đặt trong ngoặc kép → ám chỉ đây chỉ là lời hứa suông, giả dối
- Sự trào lộng trong ngôn ngữ:
- "Do sức ép của công luận" → vạch trần Va-ren không tự nguyện mà bị ép buộc
- "Giả thử cứ cho rằng một vị Toàn quyền Đông Dương mà lại biết giữ lời hứa đi chăng nữa" → giả định ngược với thực tế, ngầm khẳng định Toàn quyền thường không giữ lời
- Câu hỏi tu từ: "Va-ren sẽ 'chăm sóc' vụ ấy vào lúc nào và ra làm sao" → tạo sự hồi hộp giả tạo, thực chất là mỉa mai
- Đối lập sắc nét:
- Va-ren: mới xuống tàu, còn phải "yên vị thật xong xuôi"
- Phan Bội Châu: "vẫn bị giam trong tù"
→ Sự đối lập này tố cáo sự vô trách nhiệm, giả dối của kẻ cầm quyền
Cách 2 — Tóm tắt nghệ thuật trào phúng
| Biểu hiện | Tác dụng |
|---|---|
| Dùng ngoặc kép cho từ "chăm sóc" | Ngầm phủ định, mỉa mai |
| Giả định phi thực tế | Châm biếm bản chất thất hứa |
| Đối lập Va-ren nhàn nhã / Phan Bội Châu trong tù | Tố cáo sự bất công |
| Giọng kể tưởng như khách quan | Thực chất đầy ẩn ý châm chọc |
Câu 3: Câu hỏi bên lề (trang 21 – 22)
Đề bài: Hình dung cảnh tượng tân quan Toàn quyền đến Đông Dương.
Cách 1 — Miêu tả theo văn bản
Cảnh tượng Va-ren đến Sài Gòn được tác giả miêu tả với giọng điệu châm biếm, phóng đại:
- Sự đón tiếp ồn ào, phô trương: "quấn quýt lấy, lôi kéo đi, giằng co, ru vỗ, ấp ủ"
- Các nghi lễ rườm rà: "mở bong bong những buổi chiêu đãi, những cuộc tiếp với rước, những lời chúc với tụng"
- Tuần du linh đình: đi qua khu phố bản xứ, giữa hàng nghìn người da vàng
Ý nghĩa: Tác giả so sánh ngầm Va-ren với một ông vua đi tuần, qua đó châm biếm thói phô trương quyền lực của thực dân Pháp.
Cách 2 — Phân tích nghệ thuật
Tác giả sử dụng:
- Liệt kê dồn dập: các động từ "quấn quýt, lôi kéo, giằng co, ru vỗ, ấp ủ" → tạo cảm giác hỗn loạn, lố bịch
- Phóng đại: "hàng nghìn người da vàng" → nhấn mạnh sự phô trương quyền lực
- Giọng điệu mỉa mai: tưởng như ca ngợi nhưng thực chất là chế giễu
Câu 4: Câu hỏi bên lề (trang 22)
Đề bài: Chú ý giọng điệu của người kể chuyện.
Cách 1 — Phân tích giọng điệu
Giọng điệu người kể chuyện có những đặc điểm:
- Giọng mỉa mai, châm biếm:
- Miêu tả cảnh phố xá Đông Dương với những hình ảnh tương phản gay gắt: cu li kéo xe chân trần trên đường nóng bỏng, quả dưa hấu bổ phanh đỏ lòm, xâu lạp xường lủng lẳng...
- Viên quan "uể oải bước qua, tay phe phẩy cái quạt, ngực đeo tấm Bắc Đẩu bội tinh" → châm biếm sự kệch cỡm, lai căng
- Giọng phẫn nộ kìm nén:
- Câu cảm thán: "Thật là lộn xộn! Thật là nhốn nháo!" → bộc lộ thái độ phê phán
- Giọng khách quan giả tạo:
- Tưởng như chỉ miêu tả khách quan nhưng thực chất ngầm tố cáo xã hội thuộc địa đầy bất công
Cách 2 — Tóm tắt
| Giọng điệu | Biểu hiện | Tác dụng |
|---|---|---|
| Mỉa mai | Miêu tả viên quan đeo huân chương | Châm biếm sự kệch cỡm |
| Phẫn nộ | "Thật là lộn xộn! Thật là nhốn nháo!" | Bộc lộ thái độ phê phán |
| Khách quan giả tạo | Liệt kê chi tiết đời sống | Ngầm tố cáo xã hội thuộc địa |
Câu 5: Câu hỏi bên lề (trang 22)
Đề bài: Có gì đặc biệt trong cách tác giả diễn tả thái độ của dân chúng?
Cách 1 — Phân tích chi tiết
Cách diễn tả thái độ dân chúng rất đặc sắc:
- Dùng lời thoại trực tiếp của nhiều tầng lớp:
- Chú bé con: "Quan có cái mũ hai sừng trên chóp sọ!"
- Chị con gái: "Ồ! Cái áo dài đẹp chưa!"
- Anh sinh viên: "Ngài sắp diễn thuyết đấy!"
- Bác cu li xe: "Đôi bắp chân ngài bọc ủng!"
- Nhà Nho: "Rậm râu, sâu mắt!"
- Đặc điểm của các lời bình luận:
- Chỉ chú ý đến vẻ bề ngoài (mũ, áo, chân, râu) → dân chúng không quan tâm đến bản chất Va-ren
- Giọng điệu thờ ơ, bàng quan, thậm chí chế giễu ngầm
- Câu nói của nhà Nho "Rậm râu, sâu mắt" (ngạn ngữ chỉ kẻ bất lương) → đánh giá tiêu cực về Va-ren
- Câu kết đầy mỉa mai:
- "Lạy quan lớn! Bẩm lạy quan lớn ạ!" → tưởng như cung kính nhưng thực chất là giễu cợt
- Ngay sau đó: "Trong khi đó thì Phan Bội Châu vẫn nằm tù" → đối lập sắc nét, tố cáo sự bất công
Cách 2 — Tóm tắt nghệ thuật
| Nhân vật | Lời bình luận | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Chú bé | Mũ hai sừng | Tò mò ngây thơ |
| Chị con gái | Áo dài đẹp | Chú ý vẻ ngoài |
| Sinh viên | Sắp diễn thuyết | Mỉa mai nhẹ |
| Cu li | Bắp chân bọc ủng | Thờ ơ |
| Nhà Nho | Rậm râu, sâu mắt | Đánh giá tiêu cực (kẻ bất lương) |
Nghệ thuật: Tác giả để dân chúng tự bộc lộ thái độ qua lời nói → khách quan hóa sự châm biếm, tăng tính thuyết phục.
🎯 Ghi nhớ
Về nghệ thuật trào phúng của Nguyễn Ái Quốc: - Giọng điệu mỉa mai, châm biếm xuyên suốt - Đối lập gay gắt giữa Va-ren (phô trương, giả dối) và Phan Bội Châu (trong tù, bị lãng quên) - Sử dụng lời thoại trực tiếp để dân chúng tự bộc lộ thái độ - Ngôn ngữ giàu hình ảnh, liệt kê dồn dập tạo hiệu quả châm biếm
💡 Mẹo nhớ: Đọc văn bản này cần chú ý khoảng cách giữa lời nói và ý nghĩa thực – tác giả thường nói ngược, khen mà thực chất là chê.
⚠️ Lưu ý thi: Đây là tác phẩm tiêu biểu cho bút pháp trào phúng của Nguyễn Ái Quốc. Khi phân tích, cần làm rõ: giọng điệu mỉa mai, nghệ thuật đối lập, và mục đích tố cáo chế độ thực dân.