Giải Ngữ Văn 12 - Tập Hai trang 89

Lưu ý: Trang 86 là phần lý thuyết hướng dẫn "Chuẩn bị tranh biện" (lựa chọn đề tài, lập đội, nghiên cứu vấn đề, tìm hiểu quy tắc, thực hành tranh biện). Trang 87 chứa phần CỦNG CỐ, MỞ RỘNG với 5 câu hỏi/bài tập. Dưới đây là phần giải chi tiết các bài tập.

---

🔍 Kiến thức cần nhớ

• Tranh biện là hình thức giao tiếp nhằm phân định đúng – sai, thuyết phục – không thuyết phục của các quan điểm, diễn ra trên tinh thần bình đẳng và tôn trọng.
• Ba loại lập luận trong tranh biện: (1) Chứng minh quan điểm mình đúng; (2) Chứng minh quan điểm đối lập sai; (3) Bảo vệ quan điểm trước phản biện.
• Văn bản thông tin cần xác định: ý chính, ý phụ, chi tiết, quan điểm/thái độ của tác giả.
• Quyền sở hữu trí tuệ bảo vệ sản phẩm sáng tạo (tác phẩm văn học, nghệ thuật, phát minh, nhãn hiệu...).

---

⚙️ Bài tập

Câu 1

Đề bài: Tổng hợp thông tin về các văn bản đã học trong bài theo gợi ý sau: Tên văn bản – Tên tác giả – Ý chính – Ý phụ – Chi tiết – Quan điểm, thái độ.

Cách 1 — Lập bảng tổng hợp theo trình tự bài học

Dựa trên các văn bản đã học trong Bài 8 (Văn bản thông tin), học sinh cần lập bảng. Dưới đây là mẫu hướng dẫn cách điền (nội dung cụ thể tùy thuộc các văn bản đã học trong bài):

Cách thực hiện:

• Đọc lại từng văn bản, xác định luận đề/ý chính (thông điệp bao trùm).
• Tìm các ý phụ (triển khai, bổ sung cho ý chính).
• Ghi nhận chi tiết tiêu biểu (dẫn chứng, số liệu, hình ảnh).
• Nhận xét quan điểm, thái độ của tác giả qua giọng điệu, cách dùng từ.

Cách 2 — Phương pháp sơ đồ tư duy

Thay vì bảng, vẽ sơ đồ tư duy với mỗi nhánh chính là một văn bản, từ đó phân nhánh: tác giả → ý chính → ý phụ → chi tiết → quan điểm. Cách này giúp nhìn tổng thể mối liên hệ giữa các văn bản trong cùng chủ đề bài học.

---

Câu 2

Đề bài: Tìm đọc các văn bản khác trong hai cuốn sách Nhiệt đới buồn của Cờ-lốt Lê-vi–Xtơ-rốt và Đời muỗi: Lịch sử thế giới của Mác Kơ-len-xki. Tóm tắt các thông tin mà bạn đã đọc.

Cách 1 — Tóm tắt theo cấu trúc: Nội dung chính – Thông tin nổi bật – Nhận xét

*Với Nhiệt đới buồn (Tristes Tropiques, 1955):*

• Nội dung chính: Tác phẩm kết hợp du ký, hồi ký và nghiên cứu dân tộc học. Lê-vi–Xtơ-rốt kể lại hành trình đến Brazil những năm 1930, tiếp xúc với các bộ lạc bản địa (Caduveo, Bororo, Nambikwara, Tupi-Kawahib).
• Thông tin nổi bật: Tác giả suy ngẫm về bản chất của du hành, về sự tiếp xúc giữa văn minh phương Tây và các nền văn hóa "nguyên thủy"; phê phán cái nhìn thực dân; đặt câu hỏi về ý nghĩa của tiến bộ.
• Nhận xét: Giọng văn vừa khoa học vừa trữ tình, thể hiện sự tôn trọng sâu sắc đối với các nền văn hóa khác biệt.

*Với Đời muỗi: Lịch sử thế giới (The Mosquito: A Human History of Our Deadliest Predator, 2019):*

• Nội dung chính: Trình bày vai trò của loài muỗi trong việc định hình lịch sử loài người qua hàng nghìn năm – từ sự sụp đổ của đế chế La Mã, các cuộc chiến tranh, đến quá trình thực dân hóa.
• Thông tin nổi bật: Muỗi đã giết chết khoảng 52 tỷ người trong lịch sử (gần một nửa tổng số người từng sống); các bệnh do muỗi truyền (sốt rét, sốt vàng, sốt xuất huyết) ảnh hưởng đến kết quả chiến tranh, di cư và phát triển kinh tế.
• Nhận xét: Cách tiếp cận mới lạ – nhìn lịch sử từ góc độ sinh thái học; văn phong hấp dẫn, giàu dẫn chứng.

Cách 2 — Tóm tắt bằng mô hình 5W1H

Áp dụng: What (nội dung gì?) – Who (ai viết, viết về ai?) – When (bối cảnh thời gian?) – Where (không gian?) – Why (mục đích viết?) – How (cách trình bày?). Mô hình này giúp tóm tắt nhanh, đầy đủ và có hệ thống.

💡 Mẹo nhớ: Khi tóm tắt văn bản thông tin, luôn phân biệt rõ: thông tin khách quan (sự kiện, số liệu) và quan điểm chủ quan (đánh giá, bình luận của tác giả).

---

Câu 3

Đề bài: Nêu một số trường hợp vi phạm quyền sở hữu trí tuệ mà bạn biết. Bạn rút được kinh nghiệm gì từ những trường hợp đó?

Cách 1 — Nêu ví dụ cụ thể và phân tích bài học

Một số trường hợp vi phạm tiêu biểu:

1. Sao chép sách không xin phép: Nhiều đơn vị photocopy toàn bộ sách giáo khoa, giáo trình để bán mà không trả tiền bản quyền cho tác giả/nhà xuất bản.

1. Đạo nhạc, đạo văn: Một số ca sĩ, nhạc sĩ sử dụng giai điệu, lời bài hát của người khác mà không ghi nguồn hay xin phép (ví dụ: các vụ tranh chấp bản quyền nhạc Việt trên mạng xã hội).

1. Sử dụng phần mềm lậu: Cài đặt và sử dụng phần mềm có bản quyền (Microsoft Office, Adobe Photoshop...) mà không mua giấy phép.

1. Sao chép ý tưởng kinh doanh, nhãn hiệu: Làm hàng giả, hàng nhái thương hiệu nổi tiếng (quần áo, mỹ phẩm, điện tử...).

1. Chia sẻ phim, nhạc trái phép trên internet: Đăng tải phim chưa được phát hành hoặc chia sẻ link tải nhạc miễn phí khi tác phẩm đang được bảo hộ.

Bài học rút ra:

• Tôn trọng thành quả lao động sáng tạo của người khác.
• Luôn ghi rõ nguồn trích dẫn khi sử dụng tài liệu, hình ảnh, ý tưởng của người khác.
• Sử dụng sản phẩm có bản quyền hợp pháp; ủng hộ tác giả bằng cách mua sản phẩm chính hãng.
• Hiểu rằng vi phạm sở hữu trí tuệ không chỉ vi phạm pháp luật mà còn làm giảm động lực sáng tạo của cộng đồng.

Cách 2 — Phân loại theo lĩnh vực và rút kinh nghiệm chung

Kinh nghiệm chung: Hình thành thói quen tôn trọng bản quyền từ những việc nhỏ nhất (ghi nguồn bài tập, không chia sẻ tài liệu lậu).

⚠️ Lưu ý thi: Dạng câu hỏi liên hệ thực tế này thường xuất hiện trong đề kiểm tra. Cần nêu ít nhất 2–3 ví dụ cụ thể và rút ra bài học có tính khái quát.

---

Câu 4

Đề bài: Lập dàn ý cho một bức thư dự kiến viết nhằm một trong những mục đích sau:

• Kiến nghị gửi cho hiệu trưởng về tình trạng lãng phí điện trong trường học
• Kiến nghị gửi cho lãnh đạo địa phương về kế hoạch phát triển cây xanh ở nơi bạn sinh sống
• Trao đổi với một người có ảnh hưởng trong xã hội về vấn đề khởi nghiệp trong giới trẻ

Cách 1 — Dàn ý chi tiết (chọn đề tài: Kiến nghị về tình trạng lãng phí điện trong trường học)

I. Phần mở đầu:

• Kính gửi: Thầy/Cô Hiệu trưởng trường...
• Người viết tự giới thiệu (họ tên, lớp, vai trò).
• Nêu lý do viết thư: quan tâm đến vấn đề lãng phí điện năng trong trường.

II. Phần nội dung:

a) Trình bày thực trạng:

• Đèn, quạt bật suốt ngày dù không có người trong phòng học.
• Máy tính phòng tin học không tắt sau giờ học.
• Điều hòa để nhiệt độ quá thấp, không cần thiết.
• Hệ thống chiếu sáng hành lang hoạt động cả ban ngày.

b) Phân tích hậu quả:

• Tốn kém chi phí điện cho nhà trường.
• Gây lãng phí tài nguyên năng lượng quốc gia.
• Ảnh hưởng đến môi trường (phát thải CO2 từ sản xuất điện).
• Tạo thói quen xấu cho học sinh.

c) Đề xuất giải pháp:

• Dán nhãn nhắc nhở "Tắt điện khi ra khỏi phòng" tại các công tắc.
• Phân công trực nhật kiểm tra điện cuối mỗi buổi học.
• Lắp cảm biến tự động tắt đèn khi không có người.
• Tổ chức cuộc thi/phong trào tiết kiệm điện giữa các lớp.
• Đưa tiêu chí tiết kiệm điện vào xếp loại thi đua.

III. Phần kết thúc:

• Bày tỏ mong muốn nhà trường quan tâm, xem xét.
• Cam kết bản thân và các bạn sẵn sàng tham gia thực hiện.
• Lời chào, ký tên.

Cách 2 — Dàn ý cho đề tài: Trao đổi về vấn đề khởi nghiệp trong giới trẻ

I. Mở đầu:

• Giới thiệu bản thân, lý do viết thư.
• Bày tỏ sự ngưỡng mộ đối với người nhận (doanh nhân/người có ảnh hưởng).
• Nêu vấn đề muốn trao đổi: khởi nghiệp trong giới trẻ hiện nay.

II. Nội dung:

a) Thực trạng khởi nghiệp của giới trẻ Việt Nam:

• Nhiều bạn trẻ có ý tưởng sáng tạo, nhiệt huyết.
• Tuy nhiên, tỷ lệ thất bại cao (thiếu kinh nghiệm, vốn, kỹ năng quản lý).
• Hệ sinh thái hỗ trợ khởi nghiệp chưa hoàn thiện.

b) Những khó khăn cần tháo gỡ:

• Thiếu vốn và khó tiếp cận nguồn tài chính.
• Thiếu người hướng dẫn (mentor).
• Áp lực từ gia đình, xã hội về con đường "ổn định".
• Kỹ năng mềm (lãnh đạo, giao tiếp, quản lý tài chính) còn hạn chế.

c) Đề xuất/câu hỏi trao đổi:

• Xin lời khuyên về cách chuẩn bị trước khi khởi nghiệp.
• Hỏi về kinh nghiệm vượt qua thất bại.
• Đề xuất tổ chức buổi chia sẻ/workshop cho học sinh, sinh viên.

III. Kết thúc:

• Cảm ơn, mong nhận được phản hồi.
• Lời chào trân trọng.

💡 Mẹo nhớ: Cấu trúc thư kiến nghị/trao đổi luôn gồm 3 phần: Mở (giới thiệu + lý do) → Thân (thực trạng + phân tích + đề xuất) → Kết (mong muốn + cam kết). Phần thân cần có dẫn chứng cụ thể để tăng sức thuyết phục.

---

Câu 5

Đề bài: Tổ chức cuộc tranh biện trong nhóm hoặc trong lớp về một trong các chủ đề gợi ý sau:

• Có nên phát triển du lịch ở những khu vực bảo tồn thiên nhiên hoang dã?
• Học đại học có phải là con đường duy nhất sau khi tốt nghiệp Trung học phổ thông?
• Có nên thay thế các vật liệu tự nhiên bằng các vật liệu nhân tạo?

Cách 1 — Hướng dẫn tổ chức tranh biện (chọn chủ đề: "Học đại học có phải là con đường duy nhất sau khi tốt nghiệp THPT?")

Bước 1: Chuẩn bị

• Xác định hai đội:
• Đội TÁN THÀNH (Đại học là con đường tốt nhất/duy nhất)
• Đội PHẢN ĐỐI (Có nhiều con đường khác ngoài đại học)

• Mỗi đội chuẩn bị luận điểm:

Đội Tán thành:

• Đại học cung cấp nền tảng kiến thức chuyên sâu, hệ thống.
• Bằng đại học vẫn là yêu cầu của nhiều nhà tuyển dụng.
• Môi trường đại học giúp phát triển tư duy, mở rộng mối quan hệ.
• Thống kê cho thấy thu nhập trung bình của người có bằng đại học cao hơn.

Đội Phản đối:

• Nhiều người thành công mà không qua đại học (doanh nhân, nghệ nhân, vận động viên...).
• Học nghề, cao đẳng cũng mang lại việc làm tốt, đáp ứng nhu cầu thị trường.
• Không phải ai cũng phù hợp với phương pháp học thuật hàn lâm.
• Chi phí đại học cao, nhiều sinh viên ra trường làm trái ngành.
• Tự học, khởi nghiệp, du học nghề cũng là những lựa chọn khả thi.

Bước 2: Tìm hiểu quy tắc

• Tôn trọng đối phương, không công kích cá nhân.
• Lắng nghe trước khi phản biện.
• Dùng dẫn chứng, số liệu để hỗ trợ lập luận.
• Kiểm soát thời gian phát biểu.

Bước 3: Thực hành

• Người điều hành nêu vấn đề, giới thiệu hai đội.
• Mỗi đội trình bày luận điểm chính (3–5 phút/đội).
• Phản biện chéo (mỗi đội đặt câu hỏi cho đội kia).
• Tổng kết, bình chọn.

Cách 2 — Gợi ý luận điểm cho chủ đề: "Có nên phát triển du lịch ở khu vực bảo tồn thiên nhiên hoang dã?"

Đội Tán thành (Nên phát triển):

• Du lịch sinh thái tạo nguồn thu để tái đầu tư bảo tồn.
• Nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị thiên nhiên.
• Tạo sinh kế cho người dân địa phương, giảm khai thác trái phép.
• Nhiều mô hình du lịch bền vững thành công trên thế giới (Costa Rica, Kenya...).

Đội Phản đối (Không nên):

• Du lịch gây xáo trộn hệ sinh thái, ô nhiễm môi trường.
• Khó kiểm soát lượng khách, dẫn đến quá tải.
• Xây dựng cơ sở hạ tầng phá vỡ cảnh quan tự nhiên.
• Động vật hoang dã bị ảnh hưởng bởi tiếng ồn, rác thải.
• Lợi nhuận thường rơi vào doanh nghiệp lớn, không đến tay cộng đồng.

Lưu ý khi tranh biện:

• Cả hai bên đều cần thừa nhận điểm hợp lý của đối phương.
• Kết luận nên hướng đến giải pháp dung hòa (ví dụ: phát triển du lịch có kiểm soát, giới hạn số lượng khách, ưu tiên du lịch sinh thái).

⚠️ Lưu ý thi: Kỹ năng tranh biện liên quan chặt chẽ đến kỹ năng viết nghị luận xã hội. Khi làm bài nghị luận, hãy tưởng tượng mình đang "tranh biện trên giấy": nêu luận điểm → dẫn chứng → phản biện quan điểm trái chiều → khẳng định lại.

---

🎯 Ghi nhớ: - Tranh biện là kỹ năng quan trọng giúp phát triển tư duy phản biện, khả năng lập luận và thuyết phục. - Khi tổng hợp thông tin văn bản, luôn phân biệt rõ: ý chính – ý phụ – chi tiết – quan điểm tác giả. - Tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ là biểu hiện của văn hóa và ý thức công dân. - Viết thư kiến nghị cần có cấu trúc rõ ràng, dẫn chứng cụ thể và giọng điệu lịch sự, xây dựng.