Giải Ngữ Văn 12 - Tập Hai trang 117
Lời giải chi tiết SGK Lớp 12 · Môn Ngữ Văn · Trang 117–118
Trang 117 chứa các câu hỏi đọc hiểu về đoạn trích vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt (Lưu Quang Vũ) và phần "Kết nối đọc – viết". Trang 118 là phần Thực hành tiếng Việt với chủ đề "Giữ gìn và phát triển tiếng Việt".
🔍 Kiến thức cần nhớ
*Về vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt:*
- Tác giả: Lưu Quang Vũ (1948–1988), nhà viết kịch tài năng nhất của sân khấu Việt Nam đương đại.
- Đề tài: Mượn cốt truyện dân gian, đặt ra vấn đề triết học về mối quan hệ giữa thể xác và linh hồn, giữa nhu cầu vật chất và đời sống tinh thần.
- Xung đột chính: Mâu thuẫn giữa hồn (phần tinh thần cao đẹp) và xác (phần thể xác thô lỗ), dẫn đến bi kịch con người không được sống là chính mình.
Về giữ gìn và phát triển tiếng Việt:
- Ngôn ngữ hình thành do quy ước, có chuẩn mực về ngữ âm, chính tả, từ ngữ, ngữ pháp.
- Giữ gìn sự trong sáng = tuân thủ chuẩn mực + sử dụng phù hợp ngữ cảnh.
⚙️ Bài tập
PHẦN I: CÂU HỎI ĐỌC HIỂU – HỒN TRƯƠNG BA, DA HÀNG THỊT
Câu 1
Đề bài: Tóm tắt những sự kiện chính trong từng lớp kịch. Nêu nhận xét về diễn biến của các sự kiện đó.
Cách 1 — Tóm tắt theo trình tự lớp kịch
Lớp kịch 1: Đối thoại giữa Hồn Trương Ba và Xác Hàng Thịt
- Hồn Trương Ba đau khổ vì phải sống trong thể xác anh hàng thịt thô lỗ.
- Xác Hàng Thịt lên tiếng, cho rằng hồn đã bị thể xác chi phối, không còn trong sạch như tự nghĩ.
- Hồn Trương Ba phản bác nhưng dần nhận ra sự thật cay đắng: mình đang bị tha hóa.
Lớp kịch 2: Đối thoại giữa Hồn Trương Ba và những người thân
- Vợ Trương Ba đau buồn, muốn bỏ đi vì không chịu nổi cảnh chồng thay đổi.
- Cháu gái (Gái) phản ứng dữ dội, không thừa nhận ông nội, cho rằng ông đã chết rồi.
- Con dâu thương cảm nhưng cũng nhận ra sự biến đổi đáng sợ.
Lớp kịch 3: Hồn Trương Ba một mình với quyết định cuối cùng
- Hồn Trương Ba nhận ra không thể tiếp tục sống như vậy, quyết định gọi Đế Thích.
Lớp kịch 4: Đối thoại giữa Hồn Trương Ba và Đế Thích
- Đế Thích đề nghị cho hồn nhập vào xác cu Tị (đứa trẻ vừa chết).
- Hồn Trương Ba từ chối vì hiểu rằng sống trong bất kỳ thể xác nào không phải của mình đều là bi kịch.
- Hồn Trương Ba chấp nhận cái chết, trả xác lại cho anh hàng thịt, xin cho cu Tị được sống lại.
Lớp kịch 5 (Đoạn kết):
- Hồn Trương Ba hóa thành ánh sáng, hương thơm, hòa vào cây cỏ, vườn tược – biểu tượng cho sự bất tử của linh hồn trong sạch.
Nhận xét về diễn biến:
- Các sự kiện phát triển theo hướng tăng tiến về mâu thuẫn: từ mâu thuẫn nội tâm → mâu thuẫn với người thân → mâu thuẫn với Đế Thích → giải quyết mâu thuẫn bằng cái chết tự nguyện.
- Diễn biến logic, chặt chẽ, đẩy nhân vật đến bước đường cùng để buộc phải đưa ra lựa chọn dứt khoát.
- Kết thúc mang tính bi tráng: bi kịch nhưng cũng là chiến thắng của nhân cách.
Cách 2 — Nhận xét khái quát theo mạch xung đột
Toàn bộ đoạn trích vận động theo mô hình: Nhận thức → Đấu tranh → Quyết định
- Giai đoạn nhận thức: Hồn Trương Ba đối diện với Xác Hàng Thịt, nhận ra mình đang bị tha hóa.
- Giai đoạn đấu tranh: Những người thân yêu nhất trở thành "tấm gương" phản chiếu sự biến chất, khiến nỗi đau lên đến đỉnh điểm.
- Giai đoạn quyết định: Từ chối mọi phương án thỏa hiệp (kể cả nhập xác cu Tị), chọn cái chết để bảo toàn nhân cách.
Diễn biến cho thấy tư tưởng nhân văn sâu sắc: con người cần được sống trọn vẹn, hài hòa giữa thể xác và linh hồn; sống mà đánh mất chính mình thì thà không sống.
Câu 2
Đề bài: Xác định xung đột chính trong đoạn trích. Qua xung đột đó, Lưu Quang Vũ làm nổi bật bi kịch gì của con người?
Cách 1 — Phân tích trực tiếp
Xung đột chính:
- Xung đột giữa linh hồn (phần tinh thần, nhân cách) và thể xác (phần vật chất, bản năng).
- Cụ thể: Hồn Trương Ba – vốn thanh cao, trong sạch – bị giam trong thể xác thô phàm của anh hàng thịt, dần bị thể xác chi phối, tha hóa.
Bi kịch được làm nổi bật:
- Bi kịch bị tha hóa: Con người sống trong hoàn cảnh không phù hợp sẽ dần đánh mất bản chất tốt đẹp của mình. Hồn Trương Ba từ người làm vườn thanh nhã trở nên thô lỗ, ham ăn, nóng nảy.
- Bi kịch không được sống là chính mình: Đây là bi kịch lớn nhất – khi con người phải sống nhờ, sống gửi, sống mà bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo.
- Bi kịch của sự cô đơn: Người thân không còn nhận ra mình, mình cũng không còn nhận ra chính mình.
Cách 2 — Mở rộng ý nghĩa triết học
Lưu Quang Vũ đặt ra vấn đề triết học phổ quát: Con người là sự thống nhất giữa thể xác và linh hồn. Không thể có linh hồn thanh cao trong một thể xác dung tục, cũng không thể tách rời đời sống tinh thần khỏi đời sống vật chất.
Qua đó, tác giả phê phán:
- Lối sống giả tạo, "bên ngoài một đằng, bên trong một nẻo"
- Sự thỏa hiệp với cái xấu, cái tầm thường
- Quan niệm duy tâm cho rằng linh hồn có thể tồn tại độc lập, không bị ảnh hưởng bởi hoàn cảnh
💡 Mẹo nhớ: Xung đột Hồn – Xác = Xung đột Tinh thần – Vật chất = Xung đột giữa khát vọng sống thanh cao và thực tế bị tha hóa.
Câu 3
Đề bài: Phân tích diễn biến tâm trạng của Trương Ba trong đoạn đối thoại giữa Hồn Trương Ba và Xác Hàng Thịt.
Cách 1 — Phân tích theo trình tự đối thoại
Giai đoạn 1: Tự tin, kiêu hãnh
- Ban đầu, Hồn Trương Ba khẳng định mình hoàn toàn khác biệt với Xác Hàng Thịt.
- Hồn tự cho mình là nguyên vẹn, trong sạch, cao quý: "Tôi đâu phải là anh", "Tôi có đời sống riêng của tôi".
- Thái độ: khinh bỉ, coi thường thể xác.
Giai đoạn 2: Bị động, lúng túng
- Xác Hàng Thịt đưa ra những bằng chứng cụ thể: hồn đã thích ăn ngon, đã gần gũi vợ hàng thịt, đã thô bạo với người thân.
- Hồn Trương Ba bắt đầu phản ứng yếu ớt, lời lẽ thiếu sức thuyết phục.
- Tâm trạng: hoang mang, bối rối, cố chối bỏ nhưng không thể phủ nhận sự thật.
Giai đoạn 3: Đau đớn, tuyệt vọng
- Hồn nhận ra mình đang thua trong cuộc tranh luận với chính thể xác mình đang trú ngụ.
- Xác Hàng Thịt "cười" đắc thắng – đây là chi tiết đầy kịch tính.
- Tâm trạng: đau đớn, nhục nhã, bất lực trước sự thật rằng mình đã bị tha hóa.
Giai đoạn 4: Phẫn uất, quyết liệt
- Hồn Trương Ba hét lên: "Không! Không! Tôi không muốn sống như thế này!"
- Đây là bước ngoặt tâm lý, từ nhận thức chuyển sang hành động – quyết tâm thoát khỏi tình trạng sống nhờ.
Cách 2 — Phân tích theo nghệ thuật xây dựng tâm lý
Lưu Quang Vũ xây dựng diễn biến tâm trạng Hồn Trương Ba theo nguyên tắc đối lập và tăng tiến:
| Yếu tố | Đầu đối thoại | Cuối đối thoại |
|---|---|---|
| Thái độ | Tự tin, chủ động | Bất lực, bị động |
| Lập luận | Mạnh mẽ, dứt khoát | Yếu ớt, lúng túng |
| Cảm xúc | Kiêu hãnh | Đau đớn, phẫn uất |
| Nhận thức | Tự cho mình trong sạch | Thừa nhận bị tha hóa |
Nghệ thuật đặc sắc:
- Để thể xác "lên tiếng" – thủ pháp nhân hóa độc đáo, biến cuộc đối thoại thành cuộc đấu tranh nội tâm được ngoại hiện.
- Giọng điệu Xác Hàng Thịt: mỉa mai, đắc thắng, lạnh lùng – đối lập với giọng Hồn: đau đớn, bức xúc.
- Kết thúc đối thoại bằng tiếng kêu tuyệt vọng – đỉnh điểm của bi kịch.
⚠️ Lưu ý thi: Đây là đoạn thường được ra đề phân tích. Cần nhấn mạnh: cuộc đối thoại Hồn – Xác thực chất là cuộc đấu tranh giữa phần "người" và phần "con" trong mỗi con người.
Câu 4
Đề bài: Nhận xét về kết thúc của vở kịch. Theo bạn, đó có phải là một kết thúc bi kịch không? Vì sao?
Cách 1 — Phân tích kết thúc
Kết thúc vở kịch:
- Hồn Trương Ba từ chối mọi phương án sống nhờ (kể cả nhập xác cu Tị).
- Hồn chấp nhận cái chết, trả xác lại cho anh hàng thịt, xin Đế Thích cho cu Tị sống lại.
- Hồn Trương Ba hóa thành ánh sáng, hương thơm, hòa vào vườn cây, cỏ hoa – vẫn hiện diện bên cạnh người thân nhưng dưới dạng vô hình.
Đây vừa là kết thúc bi kịch, vừa không hoàn toàn bi kịch:
Yếu tố bi kịch:
- Trương Ba phải chết – mất đi sự tồn tại cá nhân, không còn được sống bên người thân.
- Gia đình mất đi người ông, người cha, người chồng.
- Cái chết là cái giá phải trả cho một sai lầm không phải do mình gây ra (lỗi của Nam Tào, Bắc Đẩu).
Yếu tố lạc quan, nhân văn:
- Trương Ba chủ động lựa chọn cái chết – đó là chiến thắng của nhân cách, của ý chí tự do.
- Hồn Trương Ba được giải thoát, trở về với bản chất thanh cao, hòa vào thiên nhiên vĩnh cửu.
- Cu Tị được sống lại – sự sống được tiếp nối.
- Thông điệp: cái đẹp, cái thiện không mất đi mà chuyển hóa, tồn tại mãi.
Cách 2 — So sánh với các kiểu kết thúc kịch
So với kết thúc bi kịch cổ điển (nhân vật chết trong đau khổ, tuyệt vọng), kết thúc Hồn Trương Ba, da hàng thịt mang tính bi tráng:
- "Bi" vì nhân vật phải hy sinh.
- "Tráng" vì sự hy sinh ấy là tự nguyện, mang ý nghĩa khẳng định phẩm giá con người.
Đây là kết thúc mở, giàu chất thơ, để lại dư âm sâu lắng. Nó không gây cảm giác bi quan mà khơi gợi niềm tin vào những giá trị tốt đẹp.
💡 Mẹo nhớ: Kết thúc = Bi kịch + Nhân văn = Bi tráng. Cái chết của Trương Ba là cái chết để được sống đúng nghĩa.
Câu 5
Đề bài: Trong đoạn trích, Hồn Trương Ba cho rằng thể xác không có tiếng nói, không có ý nghĩa gì hết, nhưng Xác Hàng Thịt lại cho rằng thể xác có sức mạnh ghê gớm, lắm khi lấn át cả linh hồn. Trình bày ý kiến của bạn về các quan điểm đó.
Cách 1 — Phân tích từng quan điểm rồi đánh giá
Quan điểm của Hồn Trương Ba:
- Thể xác chỉ là cái vỏ bên ngoài, không có giá trị tự thân.
- Linh hồn mới là bản chất, là cái quyết định giá trị con người.
- Đây là quan điểm duy tâm, đề cao tuyệt đối phần tinh thần.
Quan điểm của Xác Hàng Thịt:
- Thể xác có đời sống riêng, có nhu cầu riêng, có sức mạnh chi phối linh hồn.
- Linh hồn không thể tồn tại độc lập, tách rời thể xác.
- Đây là quan điểm nhấn mạnh vai trò của vật chất, của bản năng.
Ý kiến đánh giá:
Cả hai quan điểm đều có phần đúng nhưng đều cực đoan:
- Hồn Trương Ba đúng khi khẳng định giá trị của đời sống tinh thần, nhưng sai khi phủ nhận hoàn toàn vai trò của thể xác. Thực tế, con người không thể sống thuần túy bằng tinh thần mà bỏ qua nhu cầu vật chất.
- Xác Hàng Thịt đúng khi chỉ ra rằng thể xác có ảnh hưởng đến linh hồn (hoàn cảnh vật chất tác động đến tư tưởng, tình cảm), nhưng sai khi tuyệt đối hóa sức mạnh của thể xác, coi linh hồn hoàn toàn bị động.
Quan điểm đúng đắn: Con người là sự thống nhất biện chứng giữa thể xác và linh hồn. Cả hai đều quan trọng, cần hài hòa. Linh hồn cần thể xác để tồn tại, thể xác cần linh hồn để có ý nghĩa. Khi mất sự hài hòa, con người rơi vào bi kịch – đúng như bi kịch của Trương Ba.
Cách 2 — Liên hệ thực tế
Trong cuộc sống hiện đại, vấn đề này vẫn mang tính thời sự:
- Nhiều người chạy theo vật chất, hưởng thụ (để "xác" lấn át "hồn") → đánh mất nhân cách.
- Ngược lại, sống quá lý tưởng mà bỏ qua nhu cầu thực tế cũng không bền vững.
- Bài học: cần cân bằng giữa đời sống vật chất và tinh thần, giữa bản năng và lý trí, giữa cá nhân và cộng đồng.
Câu 6
Đề bài: Văn bản Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ gợi cho bạn suy nghĩ gì về ý nghĩa cuộc sống? Theo bạn, thế nào là một cuộc sống thực sự có ý nghĩa?
Cách 1 — Trình bày theo luận điểm
Suy nghĩ về ý nghĩa cuộc sống từ vở kịch:
Luận điểm 1: Sống phải là chính mình
- Trương Ba sống trong xác hàng thịt = sống mà không phải mình → đau khổ, tha hóa.
- Bài học: Cuộc sống chỉ có ý nghĩa khi ta được sống đúng với bản chất, với những giá trị mà mình theo đuổi.
Luận điểm 2: Sống phải hài hòa giữa thể xác và tâm hồn
- Không thể chỉ sống bằng tinh thần mà bỏ qua thể xác, cũng không thể chỉ thỏa mãn thể xác mà bỏ quên tâm hồn.
- Cuộc sống có ý nghĩa là cuộc sống cân bằng, trọn vẹn.
Luận điểm 3: Sống phải có ích cho người khác
- Trương Ba chọn chết để cu Tị được sống, để gia đình không còn đau khổ.
- Cuộc sống có ý nghĩa khi ta biết sống vì người khác, biết hy sinh.
Luận điểm 4: Chất lượng sống quan trọng hơn sự tồn tại
- Sống mà đánh mất mình thì thà không sống → Trương Ba chọn cái chết.
- Bài học: Đừng sống bằng mọi giá. Phẩm giá, nhân cách quan trọng hơn sự tồn tại sinh học.
Cách 2 — Trình bày dưới dạng tổng hợp
Một cuộc sống thực sự có ý nghĩa, theo gợi ý từ vở kịch, cần đáp ứng các tiêu chí:
- Chân thực: Sống đúng với con người thật của mình, không giả tạo, không đeo mặt nạ.
- Hài hòa: Cân bằng giữa vật chất và tinh thần, giữa cá nhân và cộng đồng.
- Có giá trị: Mang lại điều tốt đẹp cho bản thân và những người xung quanh.
- Tự do: Được lựa chọn cách sống của mình, không bị ép buộc sống theo khuôn mẫu người khác.
- Có phẩm giá: Giữ được nhân cách, lương tâm trong mọi hoàn cảnh.
🎯 Ghi nhớ: Thông điệp cốt lõi của Lưu Quang Vũ: "Được sống làm người quý giá thật, nhưng được sống đúng là mình, sống trọn vẹn những giá trị mình vốn có còn quý giá hơn."
Kết nối đọc – viết
Đề bài: Nếu bạn là Hồn Trương Ba trong trích đoạn kịch, bạn có lựa chọn giống như nhân vật hay không? Vì sao? Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) trình bày suy nghĩ của bạn về vấn đề này.
Cách 1 — Đồng tình với lựa chọn của nhân vật
Nếu là Hồn Trương Ba, tôi cũng sẽ đưa ra lựa chọn giống nhân vật – chấp nhận cái chết để được là chính mình. Bởi lẽ, sống mà phải mượn thân xác người khác, sống mà ngày càng đánh mất bản chất tốt đẹp vốn có, sống mà khiến người thân đau khổ, xa lánh – thì cuộc sống ấy đâu còn ý nghĩa? Trương Ba đã thử chấp nhận, đã cố gắng giữ mình, nhưng thực tế chứng minh: khi thể xác và linh hồn không thuộc về nhau, sự tha hóa là tất yếu. Lựa chọn cái chết ở đây không phải là sự yếu đuối hay buông xuôi, mà là hành động dũng cảm nhất – dám từ bỏ sự sống để bảo toàn nhân cách. Đó cũng là bài học cho mỗi chúng ta: đừng bao giờ đánh đổi phẩm giá, lương tâm để đổi lấy một sự tồn tại vô nghĩa.
Cách 2 — Có phần khác biệt (góc nhìn đa chiều)
Nếu đặt mình vào vị trí Hồn Trương Ba, tôi hiểu và trân trọng lựa chọn của nhân vật, nhưng có lẽ tôi sẽ do dự hơn. Bởi cái chết đồng nghĩa với việc vĩnh viễn rời xa những người mình yêu thương. Tuy nhiên, khi suy xét kỹ, tôi nhận ra rằng Trương Ba không còn lựa chọn nào khác: ở lại trong xác hàng thịt thì tha hóa, nhập xác cu Tị thì lại tiếp tục bi kịch sống nhờ dưới hình hài khác. Cuối cùng, tôi đồng ý với Trương Ba: thà chết mà giữ được mình còn hơn sống mà đánh mất tất cả. Lựa chọn ấy dạy tôi rằng cuộc sống chỉ thực sự đáng sống khi ta được là chính mình – trọn vẹn, chân thực và có phẩm giá.
PHẦN II: THỰC HÀNH TIẾNG VIỆT – GIỮ GÌN VÀ PHÁT TRIỂN TIẾNG VIỆT
Câu 1
Đề bài: Xác định dấu hiệu cho thấy người viết không tuân thủ chuẩn tiếng Việt trong những câu sau:
a. "Tôi đã xem bộ phim đó rùi nhưng không thích lém."
Dấu hiệu vi phạm chuẩn:
- "rùi" → viết sai chính tả, đúng phải là "rồi". Đây là cách viết theo phát âm địa phương hoặc ngôn ngữ mạng, không đúng chuẩn chính tả tiếng Việt.
- "lém" → viết sai chính tả, đúng phải là "lắm". Tương tự, đây là cách viết mô phỏng giọng nói, không phải chuẩn chính tả.
Câu đúng: "Tôi đã xem bộ phim đó rồi nhưng không thích lắm."