Giải Ngữ Văn 12 - Tập Một trang 56
Lời giải chi tiết SGK Lớp 12 · Môn Ngữ Văn · Trang 56–57
🔍 Giới thiệu văn bản
Văn bản 1: "Nhớ đồng" - Tác giả: Tố Hữu
Bài thơ được sáng tác vào tháng 7/1939, khi Tố Hữu bị giam trong nhà lao Thừa Phủ (Huế). Bài thơ thể hiện nỗi nhớ da diết của người chiến sĩ cách mạng trẻ tuổi đối với quê hương, đồng ruộng và những người thân yêu.
Nguồn trích: Nguyễn Minh Hồng – Nguyễn Thanh Hoa (tuyển chọn), Tố Hữu – Thơ gửi bạn đường, NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2020, tr. 39 – 41.
⚙️ Câu hỏi trong văn bản
Các trang này chứa câu hỏi trước khi đọc và câu hỏi bên lề (trong quá trình đọc). Dưới đây là phần giải đáp chi tiết:
Câu hỏi trước khi đọc
Câu 1: Theo trải nghiệm của bạn, một nỗi nhớ thường được khởi đầu và phát triển như thế nào?
Đề bài: Theo trải nghiệm của bạn, một nỗi nhớ thường được khởi đầu và phát triển như thế nào?
Cách 1 — Phân tích theo tâm lý học
Khởi đầu của nỗi nhớ:
- Nỗi nhớ thường bắt đầu từ một tác nhân gợi nhớ: một âm thanh, mùi hương, hình ảnh, hoặc tình huống tương tự với kỷ niệm trong quá khứ.
- Ví dụ: nghe một bài hát cũ, ngửi mùi cơm mẹ nấu, nhìn thấy cảnh vật quen thuộc...
Sự phát triển của nỗi nhớ:
- Giai đoạn khơi gợi: Tác nhân bên ngoài kích hoạt ký ức
- Giai đoạn lan tỏa: Từ một chi tiết nhỏ, nỗi nhớ lan ra nhiều hình ảnh, con người, sự việc liên quan
- Giai đoạn cao trào: Cảm xúc dâng trào mãnh liệt, có thể kèm theo buồn bã, xúc động
- Giai đoạn lắng đọng: Nỗi nhớ chuyển thành suy tư, chiêm nghiệm
Cách 2 — Liên hệ với bài thơ "Nhớ đồng"
Trong bài thơ, nỗi nhớ của Tố Hữu:
- Khởi đầu: Từ tiếng hò vọng vào nhà tù
- Phát triển: Lan tỏa ra cảnh đồng quê (gió, cồn, ruộng tre, nương khoai...), rồi đến con người (mẹ già, những hồn thân), và cuối cùng là chính bản thân mình trong quá khứ
- Cao trào: Khát vọng tự do, nhớ những ngày hoạt động cách mạng
💡 Mẹo nhớ: Nỗi nhớ thường vận động theo quy luật: Từ cụ thể → Khái quát → Sâu lắng
Câu 2: Hãy tưởng tượng về cách bạn mở đầu một sáng tác ngôn từ có nội dung thể hiện nỗi nhớ của bản thân. Điều gì sẽ được nói đến trước hết? Vì sao?
Đề bài: Hãy tưởng tượng về cách bạn mở đầu một sáng tác ngôn từ có nội dung thể hiện nỗi nhớ của bản thân. Điều gì sẽ được nói đến trước hết? Vì sao?
Cách 1 — Mở đầu bằng tác nhân gợi nhớ
Điều nói đến trước hết: Âm thanh, hình ảnh, hoặc mùi hương đã khơi gợi nỗi nhớ.
Lý do:
- Đây là cách tự nhiên nhất, phù hợp với quy luật tâm lý
- Tạo sự chân thực, giúp người đọc đồng cảm
- Ví dụ: "Nghe tiếng mưa rơi trên mái tôn, tôi chợt nhớ về những ngày thơ ấu..."
Cách 2 — Mở đầu bằng cảm xúc trực tiếp
Điều nói đến trước hết: Bộc lộ trực tiếp cảm xúc nhớ thương.
Lý do:
- Tạo ấn tượng mạnh ngay từ đầu
- Thể hiện cường độ cảm xúc
- Ví dụ: "Nhớ quá, nhớ da diết những ngày xưa ấy..."
So sánh với bài thơ: Tố Hữu mở đầu bằng câu hỏi tu từ kết hợp với âm thanh tiếng hò – vừa là tác nhân gợi nhớ, vừa bộc lộ cảm xúc.
⚠️ Lưu ý thi: Câu hỏi này thường xuất hiện trong phần Đọc hiểu hoặc Nghị luận văn học, yêu cầu học sinh liên hệ trải nghiệm cá nhân với tác phẩm.
Câu hỏi bên lề (trong khi đọc)
Câu 3: Tiếng hò có mối quan hệ như thế nào với nỗi nhớ?
Đề bài: Tiếng hò có mối quan hệ như thế nào với nỗi nhớ?
Cách 1 — Phân tích vai trò của tiếng hò
Mối quan hệ:
- Tiếng hò là tác nhân khơi gợi nỗi nhớ
- Tiếng hò vọng từ bên ngoài vào nhà tù, mang theo hơi thở của cuộc sống tự do, đồng quê
- Âm thanh này đánh thức ký ức về quê hương trong lòng người tù
Phân tích chi tiết:
- "Gì sâu bằng những trưa thương nhớ / Hiu quạnh bên trong một tiếng hò" → Tiếng hò làm nỗi nhớ thêm sâu thẳm
- Tiếng hò vừa gần gũi (âm thanh quen thuộc của làng quê) vừa xa xôi (người tù không thể chạm tới)
Cách 2 — Phân tích nghệ thuật
Tiếng hò có chức năng kép:
- Chức năng kết cấu: Là điểm khởi đầu và điểm nhấn lặp lại trong bài thơ (điệp khúc)
- Chức năng biểu cảm: Gợi không gian đồng quê, tạo âm hưởng da diết
💡 Mẹo nhớ: Tiếng hò = Cầu nối giữa thực tại (nhà tù) và ký ức (đồng quê tự do)
Câu 4: Các hình ảnh hiện lên ở đây có đặc điểm gì?
Đề bài: Các hình ảnh hiện lên ở đây có đặc điểm gì?
Cách 1 — Liệt kê và phân tích đặc điểm
Các hình ảnh: gió cồn, ruộng tre, ô mạ xanh, nương khoai, đường con, xóm nhà tranh...
Đặc điểm chung:
- Bình dị, mộc mạc: Đều là cảnh vật quen thuộc của làng quê Việt Nam
- Gần gũi, thân thương: Gắn liền với đời sống nông thôn
- Mang tính khái quát: Không phải một làng quê cụ thể mà là hình ảnh chung của đồng quê Việt Nam
- Được gợi qua điệp từ "đâu": Tạo cảm giác mơ hồ, xa xăm, khắc khoải
Cách 2 — Phân tích nghệ thuật
Nghệ thuật sử dụng:
- Điệp từ "đâu": Lặp lại nhiều lần, vừa là câu hỏi tu từ, vừa thể hiện sự tìm kiếm trong vô vọng
- Hình ảnh thị giác: Màu xanh của mạ, tre, khoai
- Hình ảnh xúc giác: Gió mát, khoai ngọt sắn bùi
- Không gian mở rộng dần: Từ cồn → ruộng → nương → đường → xóm
⚠️ Lưu ý thi: Đây là dạng câu hỏi về đặc điểm hình ảnh thơ, cần chú ý phân tích cả nội dung lẫn nghệ thuật.
Câu 5: So với khổ thơ thứ nhất, khổ thơ này có điểm gì giống và khác?
Đề bài: So với khổ thơ thứ nhất, khổ thơ này có điểm gì giống và khác?
Cách 1 — Lập bảng so sánh
| Tiêu chí | Khổ thơ đầu | Khổ thơ sau |
|---|---|---|
| Giống | Điệp khúc "Gì sâu bằng những trưa hiu quạnh" | Điệp khúc tương tự |
| Giống | Điệp từ "đâu" | Điệp từ "đâu" tiếp tục |
| Khác | Hình ảnh thiên nhiên (gió, tre, mạ, khoai) | Hình ảnh con người và lao động (lưng cong, bàn tay, vãi giống) |
| Khác | Không gian tĩnh | Không gian động (có hoạt động của con người) |
Cách 2 — Phân tích sự phát triển mạch cảm xúc
Điểm giống:
- Cùng sử dụng điệp khúc, tạo âm hưởng da diết
- Cùng thể hiện nỗi nhớ quê hương
Điểm khác:
- Khổ đầu: Nhớ cảnh vật (thiên nhiên đồng quê)
- Khổ sau: Nhớ con người (người nông dân lao động)
- Sự phát triển: Từ nhớ cảnh → nhớ người → nỗi nhớ sâu sắc hơn
💡 Mẹo nhớ: Mạch thơ phát triển theo hướng: Cảnh → Người → Tình
Câu 6: Hãy tưởng tượng về hình ảnh "bàn tay... vãi giống tung trời"
Đề bài: Hãy tưởng tượng về hình ảnh "bàn tay... vãi giống tung trời những sớm mai"
Cách 1 — Miêu tả hình ảnh
Hình ảnh cụ thể:
- Người nông dân đứng trên bờ ruộng vào buổi sáng sớm
- Bàn tay cầm nắm hạt giống, vung lên cao
- Hạt giống tung ra, rải đều trên mặt ruộng
- Ánh sáng bình minh chiếu vào, hạt giống lấp lánh như những hạt vàng
Cách 2 — Phân tích ý nghĩa biểu tượng
Ý nghĩa:
- Vẻ đẹp lao động: Hình ảnh người nông dân lao động trong buổi sáng mai tươi đẹp
- Sự sáng tạo: Bàn tay gieo hạt = bàn tay tạo ra sự sống
- Niềm hy vọng: Gieo hạt = gieo mầm tương lai, hy vọng vào mùa màng bội thu
- Tầm vóc con người: "Tung trời" – động tác vươn lên, hòa vào trời đất, thể hiện sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên
💡 Mẹo nhớ: Hình ảnh này vừa hiện thực (cảnh gieo mạ) vừa lãng mạn (tung trời sớm mai) – đặc trưng của thơ Tố Hữu.
Câu 7: Đối tượng được gọi là "hồn thân" ở đây gồm những ai?
Đề bài: Đối tượng được gọi là "hồn thân" ở đây gồm những ai?
Cách 1 — Xác định từ văn bản
"Hồn thân" bao gồm:
- Mẹ già: "Ôi mẹ già xa đơn chiếc ơi!"
- Những người nông dân: "Những hồn quen dãi gió dầm mưa / Những hồn chất phác hiền như đất"
- Những người thân yêu ở quê nhà: Những người gắn bó với cuộc sống lao động, chân chất
Cách 2 — Phân tích ý nghĩa
Đặc điểm của "hồn thân":
- Chất phác, hiền lành: "Hiền như đất"
- Chịu thương chịu khó: "Dãi gió dầm mưa"
- Mộc mạc, giản dị: "Khoai sắn tình quê rất thiệt thà"
Ý nghĩa:
- "Hồn thân" không chỉ là người thân ruột thịt mà còn là những người dân quê – những con người lao động bình dị
- Thể hiện tình cảm gắn bó sâu nặng của Tố Hữu với nhân dân lao động
⚠️ Lưu ý thi: Từ "hồn thân" là cách nói sáng tạo của Tố Hữu, kết hợp "linh hồn" + "thân thương", chỉ những người thân yêu gần gũi.
Câu 8: "Tôi" ở khổ thơ này có sự phát triển như thế nào so với "tôi" ở khổ thơ trên?
Đề bài: "Tôi" ở khổ thơ này có sự phát triển như thế nào so với "tôi" ở khổ thơ trên?
Cách 1 — So sánh hai hình ảnh "tôi"
"Tôi" ở khổ thơ trước:
- "Đâu những ngày xưa, tôi nhớ tôi"
- "Băn khoăn đi kiếm lẽ yêu đời"
- "Vẫn vơ theo mãi vòng quanh quẩn"
- → Hình ảnh "tôi" mơ hồ, bế tắc, chưa tìm được lý tưởng
"Tôi" ở khổ thơ sau:
- "Rồi một hôm nào, tôi thấy tôi"
- "Nhẹ nhàng như con chim cà lơi"
- "Say đồng hương nắng vui ca hát"
- "Trên chín tầng cao bát ngát trời"
- → Hình ảnh "tôi" tự do, bay bổng, đã tìm được lý tưởng cách mạng
Cách 2 — Phân tích sự chuyển biến
Sự phát triển:
- Từ bế tắc → giác ngộ: Từ "vòng quanh quẩn" đến "chín tầng cao bát ngát"
- Từ u ám → tươi sáng: Từ "băn khoăn" đến "vui ca hát"
- Từ nặng nề → nhẹ nhàng: Từ "muốn thoát, than ôi, bước chẳng rời" đến "nhẹ nhàng như con chim cà lơi"
Ý nghĩa: Đây là quá trình giác ngộ cách mạng của Tố Hữu – từ một thanh niên tiểu tư sản mơ hồ trở thành người chiến sĩ cộng sản có lý tưởng.
💡 Mẹo nhớ: Hai hình ảnh "tôi" = Hai giai đoạn: Trước giác ngộ (mơ hồ) và Sau giác ngộ (tự do)
Câu 9: Hình ảnh "cánh chim buồn nhớ gió mây" biểu đạt cảm xúc gì của nhân vật trữ tình?
Đề bài: Hình ảnh "cánh chim buồn nhớ gió mây" biểu đạt cảm xúc gì của nhân vật trữ tình?
Cách 1 — Phân tích hình ảnh
Hình ảnh "cánh chim buồn nhớ gió mây":
- Cánh chim: Biểu tượng của tự do, bay bổng
- Buồn nhớ gió mây: Khao khát được bay lượn trên bầu trời
Cảm xúc được biểu đạt:
- Nỗi nhớ tự do: Người tù khao khát được tự do như chim nhớ trời
- Sự bức bối, tù túng: Bị giam cầm, không thể tung cánh
- Nỗi buồn sâu lắng: "Buồn" – cảm xúc chủ đạo
Cách 2 — Đặt trong mạch thơ
Ngữ cảnh:
- "Tôi thu tất cả trong thầm lặng / Như cánh chim buồn nhớ gió mây"
- Sau khi hồi tưởng về quá khứ tự do, nhân vật trữ tình trở về thực tại: bị giam trong tù
Ý nghĩa:
- Hình ảnh so sánh thể hiện sự đối lập giữa quá khứ tự do và hiện tại tù đày
- Thể hiện khát vọng tự do mãnh liệt của người chiến sĩ cách mạng
- "Thu tất cả trong thầm lặng" – nỗi nhớ được nén lại, càng thêm da diết
⚠️ Lưu ý thi: Đây là hình ảnh so sánh đặc sắc, thường được hỏi trong đề thi. Cần phân tích cả nghĩa đen (chim nhớ trời) và nghĩa bóng (người tù nhớ tự do).
📝 Chú thích từ ngữ
Các trang có cung cấp chú thích quan trọng:
- Vịnh: Nguyễn Vịnh (sau là Đại tướng Nguyễn Chí Thanh, 1914–1967) – người bạn cùng hoạt động cách mạng với Tố Hữu
- Ruộng tre: Rặng tre, lũy tre
- "Vãi giống tung trời những sớm mai": Hình ảnh người gieo hạt thóc trên ruộng vào lúc sáng sớm
- Xe lùa nước: Guồng nước dẫn nước từ sông, suối vào ruộng
- Hố: Tiếng đệm trong điệu hò
- Chim cà lơi: Chim chiền chiện (chà chiện, sơn ca)
- Chừ: Bây giờ
- Khám: Nhà giam, nhà tù
🎯 Ghi nhớ: - Bài thơ "Nhớ đồng" thể hiện nỗi nhớ quê hương da diết của Tố Hữu khi bị giam trong tù - Tiếng hò là tác nhân khơi gợi và là điệp khúc xuyên suốt bài thơ - Nỗi nhớ phát triển theo mạch: Cảnh vật → Con người → Bản thân → Khát vọng tự do - Hình ảnh "tôi" có sự chuyển biến từ mơ hồ, bế tắc đến giác ngộ, tự do - Nghệ thuật đặc sắc: Điệp từ "đâu", điệp khúc, hình ảnh so sánh giàu sức gợi