Giải Ngữ Văn 12 - Tập Một trang 68

🔍 Kiến thức cần nhớ

Trang 68-69 trình bày một văn bản mẫu phân tích bài thơ "Tĩnh dạ tứ" (Cảm nghĩ trong đêm thanh tĩnh) của Lý Bạch, được trích từ sách "Văn học châu Á trong trường phổ thông" của Nguyễn Thị Bích Hải (NXB Giáo dục, Hà Nội, 2002, tr. 32-33).

Cấu trúc bài văn nghị luận về tác phẩm thơ:

• Nêu khái quát cấu tứ của bài thơ và định hướng phân tích, đánh giá
• Phân tích, đánh giá từng phần của bài thơ
• Chú ý làm rõ tính khái quát của hình ảnh, chi tiết
• Đánh giá chung
• Kết luận

---

⚙️ Bài tập

Câu 1

Đề bài: Bài thơ đã được giới thiệu như thế nào?

Cách 1 — Phân tích trực tiếp từ văn bản

Bước 1: Xác định phần mở đầu của bài viết

Bài thơ "Tĩnh dạ tứ" được giới thiệu thông qua các khía cạnh sau:

a) Hoàn cảnh sáng tác và cảm hứng:

• Đêm yên tĩnh trên đường lữ khách
• Tình quê hương ngổn ngang muôn lối
• Nhà thơ chớp lấy một cảm giác sai lạc (thố giác) - tức cảnh sinh tình

b) Đánh giá khái quát về nghệ thuật:

• Viết nên một bài thơ tuyệt diệu
• Toàn bài chữ nào cũng rõ ràng dễ hiểu
• Chữ nào cũng hàm ý sâu xa

Kết luận: Bài thơ được giới thiệu bằng cách nêu bối cảnh sáng tác (đêm yên tĩnh, người lữ khách xa quê), nguồn cảm hứng (tức cảnh sinh tình từ ánh trăng), và đánh giá tổng quan về giá trị nghệ thuật (ngôn ngữ giản dị mà hàm súc).

Cách 2 — Phân tích theo mô hình giới thiệu tác phẩm

💡 Mẹo nhớ: Khi giới thiệu tác phẩm thơ, cần nêu: Ai - Khi nào - Ở đâu - Cảm hứng gì - Giá trị gì

---

Câu 2

Đề bài: Xác định trình tự, logic triển khai hệ thống ý trong bài viết.

Cách 1 — Phân tích theo bố cục văn bản

Bước 1: Xác định các phần chính của bài viết

Phần 1 - Mở bài (Giới thiệu):

• Nêu hoàn cảnh sáng tác
• Đánh giá khái quát về bài thơ

Phần 2 - Thân bài (Phân tích chi tiết):

Đoạn 1: Phân tích hai câu đầu

• Hình ảnh ánh trăng vào tận phòng → đêm sâu
• Ánh trăng rọi sáng đầu giường → người không ngủ
• Phân tích chữ "nghi" (ngỡ là) → trạng thái mơ màng, chập chờn

Đoạn 2: Phân tích câu thứ ba

• Động tác "cử đầu vọng minh nguyệt" → nhà thơ đã tỉnh
• "Ngẩng đầu" chỉ trong khoảnh khắc → thấy trăng như thấy "cố tri"
• Trăng là bạn của người viễn khách → gợi nỗi nhớ quê hương

Đoạn 3: Phân tích câu kết

• Trăng tròn viên mãn → xúc cảnh sinh tình, nhớ quê
• "Tư cố hương" → cúi đầu xuống
• Chủ đề "tư hương" nhưng ba câu tả trăng → nỗi nhớ ẩn bên trong

Phần 3 - Kết bài (Đánh giá chung):

• Dẫn lời Du Việt trong "Hồ lâu bút đàm"
• Khẳng định tính chất tự nhiên, chân thực, đầy hàm ý của bài thơ

Cách 2 — Sơ đồ hóa logic triển khai

GIỚI THIỆU (Khái quát)
    ↓
PHÂN TÍCH THEO TRÌNH TỰ BÀI THƠ
    ├── Câu 1-2: Ánh trăng - Trạng thái mơ màng
    ├── Câu 3: Ngẩng đầu - Tỉnh thức, gặp "cố tri"
    └── Câu 4: Cúi đầu - Nỗi nhớ quê hương
    ↓
KẾT LUẬN (Đánh giá tổng hợp)

Logic triển khai:

1. Từ khái quát đến cụ thể: Mở đầu bằng đánh giá chung, sau đó đi vào phân tích chi tiết
2. Theo trình tự bài thơ: Phân tích lần lượt từ câu 1 đến câu 4
3. Từ hình ảnh đến ý nghĩa: Mỗi đoạn đều đi từ miêu tả hình ảnh → phân tích ý nghĩa sâu xa
4. Kết hợp phân tích và đánh giá: Vừa phân tích vừa đưa ra nhận định

⚠️ Lưu ý thi: Khi viết bài nghị luận về thơ, nên triển khai theo trình tự bài thơ để đảm bảo logic và không bỏ sót ý.

---

Câu 3

Đề bài: Cấu tứ và tính chất khái quát của hình ảnh trong bài thơ đã được người viết đề cập ở đoạn nào, câu nào?

Cách 1 — Trích dẫn trực tiếp từ văn bản

a) Về cấu tứ của bài thơ:

Được đề cập ở đoạn mở đầu:

• "Nhà thơ chớp lấy một cảm giác sai lạc (thố giác), tức cảnh sinh tình, viết nên một bài thơ tuyệt diệu"

Và ở đoạn phân tích câu kết:

• "Chủ đề của bài thơ là 'tư hương' (nhớ quê) nhưng lại dành ba câu tả trăng; tuy tả trăng mà nỗi nhớ đã ẩn ở bên trong (thao thức, chập chờn). Đến khi nói được cái điều tâm niệm 'tư cố hương' thì thơ liền dừng lại."

b) Về tính chất khái quát của hình ảnh:

Được đề cập ở đoạn phân tích câu thứ ba:

• "Trong thơ cổ, trăng luôn là bạn của người viễn khách. Bởi vì trên đường lữ thứ, mọi cảnh vật, con người đều lạ, chỉ có vầng trăng là luôn quen thuộc, ở quê nhà hay đêm tha hương cũng chỉ một vầng trăng ấy."
• "Thế cho nên thấy trăng như gặp lại người quen, thấy trăng mà sinh ra nỗi nhớ. Đó là tâm tình hết sức tự nhiên và cũng đủ biết nỗi nhớ luôn luôn tiềm ẩn trong tâm thức, chỉ cần một ánh trăng đủ gợi dậy vô vàn kỉ niệm."

Cách 2 — Phân tích theo bảng tổng hợp

Giải thích thêm:

• Cấu tứ của bài thơ: Lấy cảnh (ánh trăng) để bộc lộ tình (nhớ quê), ba câu tả trăng nhưng thực chất là để dồn nén cảm xúc cho câu kết "tư cố hương".

• Tính khái quát của hình ảnh trăng: Trăng không chỉ là hình ảnh cụ thể trong bài thơ này mà còn mang ý nghĩa phổ quát trong thơ cổ - là biểu tượng của quê hương, là "cố tri" (người quen cũ) của những người xa xứ.

💡 Mẹo nhớ: Cấu tứ = cách tổ chức ý tưởng, mạch cảm xúc của bài thơ. Tính khái quát = ý nghĩa vượt ra ngoài tác phẩm cụ thể, mang tính phổ quát.

---

📝 Phần "Thực hành viết" (Hướng dẫn - không phải bài tập)

Trang 69 còn có phần "Thực hành viết" với nội dung hướng dẫn:

Chuẩn bị viết

• Chọn viết về những tác phẩm thơ có cấu tứ độc đáo và hệ thống hình ảnh phong phú
• Có thể viết về những bài thơ đã được tìm hiểu trong bài học hoặc thuộc danh mục gợi ý tham khảo

Tìm ý, lập dàn ý

Các câu hỏi gợi ý tìm ý:

• Bài thơ của ai, sáng tác trong hoàn cảnh nào, xuất bản ở đâu, được đón nhận ra sao?
• Vấn đề chính sẽ bàn trong bài viết là gì? Những phương diện nào của bài thơ sẽ được đề cập?
• Ở từng phương diện, giá trị của bài thơ được thể hiện ra sao? Câu thơ, chi tiết, hình ảnh nào chứng tỏ điều đó?
• Có những kết quả nghiên cứu, phê bình nào đáng chú ý về vấn đề sẽ được triển khai ở bài viết?

⚠️ Lưu ý thi: Đây là phần hướng dẫn kỹ năng viết bài nghị luận văn học, học sinh cần nắm vững để áp dụng khi làm bài thi.

---

🎯 Ghi nhớ: - Bài nghị luận về tác phẩm thơ cần có cấu trúc rõ ràng: Giới thiệu → Phân tích chi tiết → Đánh giá tổng hợp - Khi phân tích thơ, cần chú ý đến cấu tứ (cách tổ chức ý tưởng) và tính khái quát của hình ảnh - Logic triển khai thường theo trình tự bài thơ, kết hợp phân tích hình ảnh với ý nghĩa sâu xa