Giải Ngữ Văn 12 - Tập Một trang 69

Hai trang này thuộc bài học về cách viết bài nghị luận phân tích, đánh giá một tác phẩm thơ. Phần đầu là một bài văn mẫu phân tích bài thơ "Tĩnh dạ tứ" (Cảm nghĩ trong đêm thanh tĩnh) của Lý Bạch, kèm các hộp ghi chú bên lề chỉ ra chức năng từng đoạn. Sau đó là phần câu hỏi và bắt đầu phần Thực hành viết.

Tóm tắt phần lý thuyết (bài văn mẫu)

Đoạn trích là phần cuối bài phân tích bài thơ "Tĩnh dạ tứ" của Lý Bạch, do Nguyễn Thị Bích Hải viết. Bài văn mẫu này minh họa cấu trúc một bài nghị luận về tác phẩm thơ:

• Nêu khái quát cấu tứ và định hướng phân tích.
• Phân tích, đánh giá từng phần (từng câu thơ): ánh trăng vào phòng → người không ngủ; chữ "nghi" (ngỡ là) thể hiện trạng thái mơ màng; động tác "ngẩng đầu ngắm trăng" rồi "cúi đầu nhớ quê".
• Làm rõ tính khái quát của hình ảnh: trăng là người bạn quen thuộc của khách tha hương, thấy trăng mà sinh nỗi nhớ quê.
• Đánh giá chung: dẫn lời Du Việt trong "Hồ lâu bút đàm" về tính "vô tình mà tình hiện, vô ý mà ý chân".
• Kết luận: khẳng định tính chất tự nhiên, chân thực, đầy hàm ý của bài "Tĩnh dạ tứ".

Các hộp ghi chú bên lề (Nêu khái quát cấu tứ; Phân tích từng phần; Làm rõ tính khái quát của hình ảnh; Đánh giá chung; Kết luận) giúp người học nhận ra bố cục chuẩn của kiểu bài nghị luận này.

Câu hỏi sau bài đọc

Câu 1: Bài thơ đã được giới thiệu như thế nào?

Bài thơ "Tĩnh dạ tứ" của Lý Bạch được người viết giới thiệu một cách trân trọng và khái quát:

• Đặt trong hoàn cảnh sáng tác: "Đêm yên tĩnh trên đường lữ khách, tình quê hương ngổn ngang muôn lối" – nhà thơ là người tha hương, trong đêm khuya bắt được một cảm giác sai lạc (thố giác), "tức cảnh sinh tình".
• Đánh giá khái quát giá trị: đây là "một bài thơ tuyệt diệu", "toàn bài chữ nào cũng rõ ràng dễ hiểu, mà chữ nào cũng hàm ý sâu xa".

Như vậy lời giới thiệu vừa nêu được hoàn cảnh ra đời, vừa khẳng định ngay giá trị nổi bật của bài thơ: ngôn từ giản dị nhưng hàm súc, ý nghĩa sâu xa.

Câu 2: Xác định trình tự, logic triển khai hệ thống ý trong bài viết.

Bài viết triển khai theo trình tự bám sát bốn câu thơ, đi từ cụ thể đến khái quát:

Logic triển khai: phân tích lần lượt từng câu thơ theo mạch cảm xúc (mơ màng → tỉnh → ngắm trăng → nhớ quê), sau đó nâng lên đánh giá khái quát về chủ đề và giá trị nghệ thuật, cuối cùng đưa ra kết luận. Đây là trình tự vừa theo cấu tứ bài thơ, vừa theo hướng quy nạp từ chi tiết đến nhận định tổng thể.

Câu 3: Cấu tứ và tính chất khái quát của hình ảnh trong bài thơ đã được người viết đề cập ở đoạn nào, câu nào?

• Cấu tứ được đề cập ngay ở đoạn mở đầu và xuyên suốt bài, rõ nhất ở đoạn bàn về chủ đề: "Chủ đề của bài thơ là 'tư hương' (nhớ quê) nhưng lại dành ba câu tả trăng; tuy tả trăng mà nỗi nhớ đã ẩn ở bên trong (thao thức, chập chờn)." Đây chính là chỗ chỉ ra cấu tứ độc đáo: mượn cảnh (trăng) để bộc lộ tình (nhớ quê).

• Tính chất khái quát của hình ảnh được đề cập ở đoạn phân tích hình ảnh trăng: "Trong thơ cổ, trăng luôn là bạn của người viễn khách... mọi cảnh vật, con người đều lạ, chỉ có vầng trăng là luôn quen thuộc, ở quê nhà hay đêm tha hương cũng chỉ một vầng trăng ấy." Câu này nâng hình ảnh trăng từ một chi tiết cụ thể lên thành biểu tượng có tính khái quát – trăng là người bạn tri kỉ gợi nhớ quê hương cho mọi kẻ tha hương.

Phần Thực hành viết

Đây là phần hướng dẫn thực hành, không phải bài tập có đáp án. Mình tóm tắt những ý chính để em nắm:

Chuẩn bị viết:

• Chọn tác phẩm thơ có cấu tứ độc đáo và hệ thống hình ảnh phong phú, gợi nhiều tầng nghĩa sâu xa.
• Có thể viết về bài thơ đã học trong bài hoặc bài thuộc danh mục gợi ý của thầy cô.

Tìm ý: tự đặt câu hỏi theo nhóm để tìm ý, gồm những câu hỏi gợi mở:

• Bài thơ của ai, sáng tác trong hoàn cảnh nào, xuất bản ở đâu, được đón nhận ra sao?
• Vấn đề chính bàn trong bài viết là gì? Những phương diện nào của bài thơ sẽ được đề cập?
• Ở từng phương diện, giá trị bài thơ thể hiện ra sao? Câu thơ, chi tiết, hình ảnh nào chứng tỏ điều đó? Có kết quả nghiên cứu, phê bình nào đáng chú ý?

Lời khuyên nhỏ: khi làm bài viết của riêng mình, em hãy học cách triển khai của bài văn mẫu phía trên – bám sát cấu tứ, phân tích từng câu/hình ảnh rồi mới nâng lên đánh giá khái quát. Đó là bố cục giúp bài nghị luận vừa chặt chẽ vừa sâu sắc.