Giải Ngữ Văn 12 - Tập Một trang 107
Lời giải chi tiết SGK Lớp 12 · Môn Ngữ Văn · Trang 107–108
Chào các em! Hai trang sách này thuộc bài học về truyện thơ dân tộc thiểu số. Trang 106 giới thiệu và đặt câu hỏi cho tác phẩm Tiễn dặn người yêu (dân tộc Thái), còn trang 107 nối tiếp các câu hỏi rồi mở sang Văn bản 2 Dương phụ hành của Cao Bá Quát. Cô sẽ tóm tắt lý thuyết và giải chi tiết toàn bộ câu hỏi nhé.
Phần lý thuyết: Giới thiệu về Tiễn dặn người yêu
Tóm tắt những ý chính cần nhớ:
- Tiễn dặn người yêu là truyện thơ nổi tiếng và phổ biến nhất của dân tộc Thái ở vùng Tây Bắc, Việt Nam.
- Nội dung: kể về chuyện tình éo le, đẫm nước mắt của đôi nam nữ dân tộc Thái. Họ yêu nhau từ nhỏ nhưng bị cha mẹ cô gái ngăn cản vì chê chàng trai nghèo. Cô gái bị gả cho người giàu, sau đó bị đem bán, lưu lạc làm thân tôi đòi. Cuối cùng nhờ tiếng đàn môi - kỉ vật tình yêu - mà hai người nhận ra nhau và được đoàn tụ, sống hạnh phúc.
- Quy mô: tổng số 1 846 câu, trong đó gần 400 câu là lời chàng trai tiễn dặn cô gái - chính tính đặc sắc của những câu này khiến truyện được đặt tên như vậy.
- Đoạn trích gồm hai lời tiễn dặn:
- Lời 1: tâm sự của chàng trai khi tiễn cô gái về nhà chồng.
- Lời 2: niềm thương xót của anh khi chứng kiến cô gái bị nhà chồng đánh đập, hành hạ.
- Cả hai lời đều tha thiết, thể hiện tình yêu sắt son, bền chặt, không phai nhạt.
Hai chú thích quan trọng:
- Ở rể: tục lệ hôn nhân cũ của người Thái, chàng trai muốn cưới vợ phải đến ở nhà cô gái một thời gian (rể ngoài và rể trong) rồi mới chính thức thành vợ chồng.
- Đàn môi: nhạc cụ nhỏ làm bằng miếng đồng mỏng, dài như lá tre.
Bài 1: Bối cảnh câu chuyện qua hai lời tiễn dặn
Đề: Qua hai lời tiễn dặn trong đoạn trích, người đọc có thể nắm bắt được điều gì về bối cảnh của câu chuyện?
Gợi ý trả lời:
Qua hai lời tiễn dặn, người đọc nắm được bối cảnh đầy bi kịch:
- Hoàn cảnh éo le: đôi trai gái yêu nhau tha thiết nhưng không được kết duyên. Cô gái buộc phải đi lấy chồng theo sự sắp đặt của cha mẹ.
- Thời điểm chia ly: lời 1 diễn ra trên đường tiễn cô gái về nhà chồng - thời khắc đau xót nhất của hai người.
- Cảnh ngộ bị đày đọa: lời 2 cho thấy cô gái khi về nhà chồng bị đánh đập, hành hạ tàn tệ, còn chàng trai chỉ biết đứng nhìn trong bất lực và thương xót.
- Không gian, phong tục: bối cảnh gắn với đời sống của người Thái vùng Tây Bắc, với những tập tục hôn nhân khắc nghiệt (cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy).
→ Tóm lại, bối cảnh là một câu chuyện tình bị chia cắt bởi hủ tục và sự phân biệt giàu nghèo, đặt nhân vật vào tình huống tuyệt vọng nhưng vẫn giữ trọn tình yêu.
Bài 2: Lời kể trong đoạn trích là của ai? Điểm đặc biệt
Đề: Lời kể trong đoạn trích là của ai? So với một số tác phẩm viết bằng văn xuôi đã học, lời kể ở đây có điểm gì đặc biệt?
Gợi ý trả lời:
- Lời kể là của chàng trai - nhân vật chính, người trực tiếp tiễn dặn và chứng kiến cảnh ngộ của người yêu. Đây là lời kể ở ngôi thứ nhất, đồng thời là lời nhân vật bộc lộ trực tiếp cảm xúc.
Điểm đặc biệt so với tác phẩm văn xuôi:
| Tiêu chí | Truyện thơ Tiễn dặn người yêu | Tác phẩm văn xuôi thông thường |
|---|---|---|
| Hình thức | Viết bằng thơ (văn vần), giàu nhịp điệu | Viết bằng văn xuôi |
| Người kể | Là chính nhân vật (chàng trai), kể bằng tình cảm chủ quan | Thường có người kể chuyện đứng ngoài quan sát |
| Tính chất lời kể | Đậm chất trữ tình, chan chứa cảm xúc, gần với lời tâm tình, thổ lộ | Thiên về tự sự, kể lại sự việc khách quan |
→ Lời kể vừa kể chuyện vừa giãi bày tâm trạng, hòa quyện giữa yếu tố tự sự và trữ tình - đặc trưng nổi bật của truyện thơ dân gian.
Bài 3: Tâm trạng cô gái trên đường về nhà chồng
Đề: Nêu nhận xét về tâm trạng của cô gái trên đường về nhà chồng và cách thể hiện tâm trạng ấy trong lời tiễn dặn 1.
Gợi ý trả lời:
Tâm trạng của cô gái:
- Đau khổ, lưu luyến, dùng dằng không muốn rời xa: cô bước đi mà lòng đầy quyến luyến, chân bước nhưng tâm hồn vẫn hướng về người yêu cũ.
- Vương vấn, chờ đợi: cô cố ý nán lại, mong chàng trai theo kịp, thể hiện qua hành động ngoái trông, đợi chờ trên đường đi.
- Tuyệt vọng, đau đớn trước cảnh tình yêu tan vỡ, phải về làm dâu nhà người mình không yêu.
Cách thể hiện:
- Qua hành động, cử chỉ được chàng trai quan sát và kể lại (cô bước đi chậm chạp, ngoảnh lại trông, chờ đợi).
- Qua hình ảnh thiên nhiên mang tính ước lệ (lá ngón, các loài hoa…) gợi nỗi đau và sự gắn bó.
- Tâm trạng cô gái được khắc họa gián tiếp qua cái nhìn đồng cảm của chàng trai, khiến nỗi buồn càng thấm thía, da diết.
Bài 4: Hình ảnh chàng trai qua toàn đoạn trích
Đề: Qua toàn bộ đoạn trích, hình ảnh chàng trai hiện lên với những đặc điểm gì? Bạn thấy xúc động nhất với những biểu hiện nào của nhân vật này?
Gợi ý trả lời:
Đặc điểm của chàng trai:
- Yêu thương sâu nặng, thủy chung son sắt: dù người yêu đi lấy chồng, tình cảm của anh vẫn không hề thay đổi, vẫn một lòng hướng về cô.
- Giàu lòng cảm thông, xót thương: anh đau đớn trước cảnh người yêu bị hành hạ, sẵn sàng chăm sóc, an ủi cô.
- Mạnh mẽ, quyết liệt trong lời thề nguyền: khẳng định sẽ chờ đợi, sẽ tìm mọi cách để đoàn tụ, dù phải vượt qua bao trắc trở.
- Tế nhị, ân cần: từng lời tiễn dặn đều dịu dàng, chu đáo, thể hiện sự trân trọng người yêu.
Biểu hiện xúc động (các em nêu cảm nhận riêng, ví dụ):
- Hình ảnh chàng trai ân cần dặn dò cô gái, mong cô giữ gìn sức khỏe trên đường.
- Lời thề nguyền chung thủy: dù chết cũng quyết được bên nhau, "không lấy được nhau mùa hạ ta sẽ lấy nhau mùa đông…".
- Hành động chăm sóc, lau nước mắt, sưởi ấm cho người yêu khi cô bị đày đọa - thể hiện tình yêu vượt lên mọi nghịch cảnh.
Bài 5: So sánh lời thề nguyền trong hai lời tiễn dặn
Đề: So sánh nội dung lời thề nguyền thủy chung và cách thể hiện lời thề nguyền ấy trong hai lời tiễn dặn.
Gợi ý trả lời:
| Tiêu chí | Lời tiễn dặn 1 | Lời tiễn dặn 2 |
|---|---|---|
| Hoàn cảnh | Lúc tiễn cô gái về nhà chồng | Lúc chứng kiến cô bị nhà chồng hành hạ |
| Nội dung lời thề | Khẳng định sẽ chờ đợi, không từ bỏ tình yêu, hẹn ngày đoàn tụ | Khẳng định quyết tâm bảo vệ, gắn bó trọn đời, sống chết có nhau |
| Cách thể hiện | Tha thiết, lưu luyến, dặn dò ân cần; dùng hình ảnh thiên nhiên, thời gian (mùa hạ, mùa đông…) để hẹn ước | Mạnh mẽ, dứt khoát, quyết liệt hơn; thề nguyền gắn bó "chết cũng thành đôi" |
Nhận xét chung:
- Giống nhau: cả hai lời đều thể hiện tình yêu thủy chung, sắt son, niềm tin mãnh liệt vào ngày đoàn tụ.
- Khác nhau: lời 1 thiên về nỗi buồn ly biệt, hẹn ước nhẹ nhàng; lời 2 mang sắc thái quyết liệt, dữ dội hơn, là lời khẳng định không gì chia cắt được - phù hợp với cảnh ngộ ngày càng bi thảm.
→ Sự phát triển trong cách thể hiện cho thấy tình yêu càng gặp thử thách càng trở nên bền chặt, mãnh liệt.
Bài 6: Phân biệt bài thơ trữ tình và truyện thơ
Đề: Qua tìm hiểu đoạn trích và phần giới thiệu chung về tác phẩm Tiễn dặn người yêu, hãy nêu nhận xét về sự khác nhau giữa một bài thơ trữ tình và một truyện thơ.
Gợi ý trả lời:
| Tiêu chí | Bài thơ trữ tình | Truyện thơ |
|---|---|---|
| Mục đích chính | Bộc lộ cảm xúc, tâm trạng | Kể một câu chuyện có cốt truyện |
| Cốt truyện | Không có hoặc rất mờ nhạt | Có cốt truyện hoàn chỉnh (mở đầu, diễn biến, kết thúc) |
| Nhân vật | Thường chỉ có nhân vật trữ tình (cái tôi) | Có hệ thống nhân vật, có quan hệ, xung đột |
| Dung lượng | Ngắn gọn | Dài, nhiều câu (như Tiễn dặn người yêu có 1 846 câu) |
| Yếu tố nổi bật | Trữ tình | Kết hợp tự sự và trữ tình |
→ Truyện thơ là sự kết hợp giữa tự sự (kể chuyện) và trữ tình (bộc lộ cảm xúc), trong khi thơ trữ tình chỉ tập trung diễn tả thế giới nội tâm.
Bài 7: Không gian và đời sống văn hóa tinh thần của người Thái
Đề: Đoạn trích cho biết điều gì về không gian tồn tại và đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào dân tộc Thái - chủ nhân truyện thơ Tiễn dặn người yêu?
Gợi ý trả lời:
Về không gian tồn tại:
- Không gian núi rừng Tây Bắc với cảnh thiên nhiên gần gũi (rừng, sông, các loài hoa lá), gắn bó mật thiết với đời sống con người.
Về đời sống văn hóa tinh thần:
- Phong tục hôn nhân: tục ở rể, cha mẹ quyết định việc hôn nhân của con cái → cho thấy lễ giáo, tập tục còn nặng nề.
- Đời sống tình cảm: con người Thái sống giàu tình nghĩa, coi trọng tình yêu thủy chung, son sắt.
- Văn hóa nghệ thuật: gắn bó với các nhạc cụ dân tộc như đàn môi - vừa là kỉ vật tình yêu vừa là phương tiện gửi gắm tâm tình.
- Khát vọng về tình yêu và hạnh phúc: thể hiện ước mơ vượt qua hủ tục, đề cao quyền tự do yêu đương của con người.
→ Đoạn trích là bức tranh sinh động về đời sống vật chất và tinh thần phong phú, đậm bản sắc của đồng bào dân tộc Thái.
Kết nối đọc – viết
Đề: Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) phân tích một đoạn thơ trong văn bản Lời tiễn dặn đã để lại cho bạn những ấn tượng thật sự sâu sắc.
Đoạn văn tham khảo (khoảng 150 chữ):
Đoạn thơ thể hiện lời tiễn dặn của chàng trai khi chứng kiến cô gái bị nhà chồng đánh đập đã để lại trong tôi ấn tượng sâu sắc. Trước cảnh người yêu bị hành hạ, chàng trai không oán trách, không xa lánh mà ân cần chăm sóc, lau từng giọt nước mắt, sưởi ấm cho cô. Những cử chỉ dịu dàng ấy cho thấy một tình yêu bao dung, vị tha và bền chặt đến độ không nghịch cảnh nào có thể lay chuyển. Đặc biệt, lời thề nguyền "chết cũng thành đôi" vang lên như một khẳng định mạnh mẽ về niềm tin vào hạnh phúc. Qua đó, tác giả dân gian không chỉ ngợi ca lòng chung thủy mà còn gửi gắm khát vọng về quyền tự do yêu đương, về một tình yêu vượt lên mọi rào cản của lễ giáo và bất công xã hội. Đoạn thơ vì thế vừa cảm động vừa giàu giá trị nhân văn.
(Các em hãy chọn đoạn thơ mình thích nhất và viết theo cảm nhận riêng nhé.)
Phần khởi động Văn bản 2: Dương phụ hành – Cao Bá Quát
Trang 107 còn mở sang văn bản mới Dương phụ hành (Bài hành về người thiếu phụ phương Tây) của Cao Bá Quát.
Câu hỏi trước khi đọc (Trước khi đọc):
1. Theo bạn, khi đi đến một xứ sở khác, tiếp xúc với một nền văn hóa khác, người ta thường có những phản ứng hay cảm xúc như thế nào trước những gì được gặp, được thấy?
→ Gợi ý: Người ta thường có cảm giác tò mò, ngạc nhiên, thích thú trước những điều mới lạ; đôi khi xen lẫn bỡ ngỡ, lạ lẫm, thậm chí bối rối vì khác biệt về phong tục, lối sống; cũng có thể nảy sinh suy ngẫm, so sánh với văn hóa quê hương mình.
2. Bạn đã biết câu chuyện thú vị nào về cuộc tiếp xúc văn hóa giữa những người đến từ hai thế giới: phương Đông và phương Tây? Hãy chia sẻ câu chuyện đó.
→ Gợi ý: Các em có thể kể về hành trình của các nhà thám hiểm (Marco Polo sang phương Đông), các giáo sĩ phương Tây đến Việt Nam (như Alexandre de Rhodes sáng tạo chữ Quốc ngữ), hoặc câu chuyện về sự khác biệt phong tục trong giao tiếp, ẩm thực, trang phục… giữa hai nền văn hóa.
Phần phiên âm bài thơ (chữ Hán) đã được in để chuẩn bị cho việc đọc hiểu ở bài sau. Bài thơ tả hình ảnh người thiếu phụ phương Tây ngồi tựa vai chồng dưới ánh trăng trên thuyền, qua đó tác giả Cao Bá Quát bộc lộ những suy tư về cuộc gặp gỡ Đông - Tây và nỗi niềm riêng.
Chúc các em học tốt! Nếu cần cô phân tích sâu hơn câu thơ nào trong Lời tiễn dặn hay tìm hiểu kỹ bài Dương phụ hành, cứ nói nhé.