Giải Ngữ Văn 6 - Tập 2 trang 10
Lời giải chi tiết SGK Lớp 6 · Môn Ngữ Văn · Trang 10–11
PHẦN 1: BÀI TẬP VỀ TỪ GHÉP, TỪ LÁY, CỤM TỪ, BIỆN PHÁP TU TỪ (Trang 10)
Câu 2: Từ ghép và từ láy
Đề bài: Xác định từ ghép và từ láy trong những từ sau: mặt mũi, xâm phạm, lo sợ, tài giỏi, vội vàng, gom góp, hoảng hốt, đền đáp. Cho biết cơ sở để xác định như vậy.
Cách 1 — Phân tích nghĩa từng tiếng
Bước 1: Nhắc lại kiến thức
- Từ ghép: Các tiếng có quan hệ về nghĩa (mỗi tiếng đều có nghĩa hoặc cùng trường nghĩa)
- Từ láy: Các tiếng có quan hệ về âm (lặp lại âm đầu, vần, hoặc cả hai)
Bước 2: Phân loại từng từ
| Từ | Loại | Cơ sở xác định |
|---|---|---|
| mặt mũi | Từ ghép | "mặt" và "mũi" đều là bộ phận trên khuôn mặt, có nghĩa rõ ràng |
| xâm phạm | Từ ghép | "xâm" (xâm nhập) và "phạm" (vi phạm) đều có nghĩa |
| lo sợ | Từ ghép | "lo" và "sợ" đều chỉ trạng thái tâm lý, có nghĩa độc lập |
| tài giỏi | Từ ghép | "tài" và "giỏi" đều chỉ năng lực, có nghĩa rõ ràng |
| vội vàng | Từ láy | Lặp âm đầu "v", "vàng" không có nghĩa khi đứng riêng |
| gom góp | Từ láy | Lặp âm đầu "g", tạo sắc thái biểu cảm |
| hoảng hốt | Từ láy | Lặp âm đầu "h", "hốt" không dùng độc lập |
| đền đáp | Từ ghép | "đền" và "đáp" đều có nghĩa (đền bù, đáp lại) |
Đáp án: - Từ ghép: mặt mũi, xâm phạm, lo sợ, tài giỏi, đền đáp - Từ láy: vội vàng, gom góp, hoảng hốt
Cách 2 — Thử tách riêng từng tiếng
Cách nhanh: Thử xem mỗi tiếng có thể đứng một mình và có nghĩa không.
- Nếu cả hai tiếng đều có nghĩa → Từ ghép
- Nếu chỉ một tiếng có nghĩa hoặc hai tiếng giống âm → Từ láy
💡 Mẹo nhớ: "Ghép thì nghĩa, láy thì âm" — Từ ghép dựa vào nghĩa, từ láy dựa vào âm thanh.
Câu 3: Cụm từ
Đề bài: Chỉ ra cụm động từ và cụm tính từ trong những cụm từ sau: chăm làm ăn, xâm phạm bờ cõi, cất tiếng nói, lớn nhanh như thổi, chạy nhờ. Chọn một cụm động từ, một cụm tính từ và đặt câu với mỗi cụm từ được chọn.
Cách giải
Bước 1: Nhắc lại kiến thức
- Cụm động từ: Có động từ làm trung tâm, chỉ hành động
- Cụm tính từ: Có tính từ làm trung tâm, chỉ đặc điểm, tính chất
Bước 2: Phân loại
| Cụm từ | Loại | Giải thích |
|---|---|---|
| chăm làm ăn | Cụm động từ | "làm ăn" là động từ trung tâm, "chăm" bổ sung ý nghĩa |
| xâm phạm bờ cõi | Cụm động từ | "xâm phạm" là động từ trung tâm, "bờ cõi" là bổ ngữ |
| cất tiếng nói | Cụm động từ | "cất" là động từ trung tâm, "tiếng nói" là bổ ngữ |
| lớn nhanh như thổi | Cụm tính từ | "lớn" là tính từ trung tâm, "nhanh như thổi" bổ sung mức độ |
| chạy nhờ | Cụm động từ | "chạy" là động từ trung tâm |
Đáp án: - Cụm động từ: chăm làm ăn, xâm phạm bờ cõi, cất tiếng nói, chạy nhờ - Cụm tính từ: lớn nhanh như thổi
Bước 3: Đặt câu
- Với cụm động từ "xâm phạm bờ cõi":
> Quân giặc nhiều lần xâm phạm bờ cõi nước ta.
- Với cụm tính từ "lớn nhanh như thổi":
> Cậu bé lớn nhanh như thổi, chỉ vài năm đã cao bằng người lớn.
Câu 4: Biện pháp tu từ
Đề bài: Nêu biện pháp tu từ được dùng trong những cụm từ sau: lớn nhanh như thổi, chết như ngả rạ. Vận dụng biện pháp tu từ này để nói về một sự vật hoặc hoạt động được kể trong truyện Thánh Gióng.
Cách giải
Bước 1: Xác định biện pháp tu từ
- "lớn nhanh như thổi" → So sánh (so sánh tốc độ lớn với gió thổi)
- "chết như ngả rạ" → So sánh (so sánh cách chết với rạ ngã hàng loạt)
Biện pháp tu từ: So sánh — dùng từ "như" để so sánh sự vật, hiện tượng này với sự vật, hiện tượng khác.
Bước 2: Vận dụng viết câu về truyện Thánh Gióng
Ví dụ 1: Gióng vươn vai, người cao lớn như cây tre đầu làng.
Ví dụ 2: Ngựa sắt phun lửa, quân giặc chạy tan tác như ong vỡ tổ.
Ví dụ 3: Roi sắt vung lên, giặc Ân ngã rạp như cỏ gặp bão.
💡 Mẹo nhớ: So sánh thường có dấu hiệu: như, tựa, giống, bằng, hơn, kém...
PHẦN 2: CÂU HỎI TRƯỚC KHI ĐỌC VĂN BẢN "SƠN TINH, THỦY TINH" (Trang 10)
Câu 1: Ích lợi và tác hại của hiện tượng tự nhiên
Đề bài: Đối với cuộc sống của con người, tùy từng thời điểm cụ thể, các hiện tượng tự nhiên có thể bộc lộ một trong hai mặt: ích lợi và tác hại. Nêu một số ích lợi và tác hại của các hiện tượng đó.
Cách giải
Bước 1: Liệt kê các hiện tượng tự nhiên phổ biến
- Mưa, nắng, gió, bão, lũ lụt, hạn hán...
Bước 2: Phân tích hai mặt
| Hiện tượng | Ích lợi | Tác hại |
|---|---|---|
| Mưa | Cung cấp nước cho cây trồng, làm mát không khí, bổ sung nước ngầm | Gây ngập úng, lũ lụt, sạt lở đất |
| Nắng | Giúp cây quang hợp, sấy khô nông sản, tạo năng lượng mặt trời | Gây hạn hán, cháy rừng, say nắng |
| Gió | Điều hòa không khí, phát điện gió, giúp thụ phấn cây | Gây bão, lốc xoáy, phá hủy nhà cửa |
| Sông ngòi | Cung cấp nước sinh hoạt, tưới tiêu, giao thông đường thủy | Lũ lụt cuốn trôi nhà cửa, hoa màu |
Đáp án: - Ích lợi: Mưa giúp cây trồng phát triển; nắng giúp phơi khô lúa; gió làm mát và phát điện. - Tác hại: Mưa lớn gây lũ lụt; nắng gay gắt gây hạn hán; gió mạnh thành bão phá hoại.
Câu 2: Hoạt động hạn chế tác hại của hiện tượng tự nhiên
Đề bài: Hãy nêu những hoạt động của con người nhằm hạn chế tác hại của các hiện tượng tự nhiên mà em biết.
Cách giải
Các hoạt động con người thực hiện:
- Xây dựng đê điều, đập nước: Ngăn lũ lụt, điều tiết nước sông
- Trồng rừng: Giữ đất, chống xói mòn, điều hòa khí hậu
- Xây hồ chứa nước: Tích nước mùa mưa, dùng cho mùa khô
- Dự báo thời tiết: Cảnh báo sớm bão, lũ để người dân phòng tránh
- Di dời dân cư: Đưa người dân khỏi vùng nguy hiểm khi có thiên tai
- Xây nhà kiên cố: Chống chịu được bão, lũ
Đáp án: Con người đắp đê ngăn lũ, xây hồ chứa nước, trồng rừng phòng hộ, dự báo thời tiết để cảnh báo sớm, di dời dân khi có bão lớn.
💡 Liên hệ: Truyện "Sơn Tinh, Thủy Tinh" phản ánh cuộc đấu tranh chống lũ lụt của người Việt cổ — đắp đê, be bờ ngăn nước.
PHẦN 3: CÂU HỎI THEO DÕI KHI ĐỌC VĂN BẢN (Trang 10 – 11)
Câu hỏi theo dõi 1: Chú ý thời gian diễn ra câu chuyện
Đề bài: Chú ý thời gian diễn ra câu chuyện.
Cách giải
Đáp án: Câu chuyện diễn ra vào thời Hùng Vương thứ mười tám — thời kỳ dựng nước của người Việt cổ.
Câu hỏi theo dõi 2: Sính lễ có gì đặc biệt?
Đề bài: Sính lễ ở đây có gì đặc biệt?
Cách giải
Sính lễ vua Hùng yêu cầu gồm:
- Một trăm ván cơm nếp
- Một trăm nếp bánh chưng
- Voi chín ngà
- Gà chín cựa
- Ngựa chín hồng mao
- Mỗi thứ một đôi
Đáp án: Sính lễ đặc biệt vì toàn là những thứ quý hiếm, khó tìm (voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao) — đây là những vật chỉ có ở vùng núi rừng, nơi Sơn Tinh cai quản. Điều này cho thấy vua Hùng có ý thiên vị Sơn Tinh.
Câu hỏi theo dõi 3: Điều gì xảy ra khi Thủy Tinh tức giận?
Đề bài: Điều gì đã xảy ra khi Thủy Tinh tức giận? Sơn Tinh đã ngăn chặn dòng nước lũ bằng cách nào?
Cách giải
Khi Thủy Tinh tức giận:
- Thần hô mưa, gọi gió
- Làm thành dông bão rung chuyển cả đất trời
- Dâng nước sông lên cuồn cuộn đánh Sơn Tinh
- Nước ngập ruộng đồng
Đáp án: Khi Thủy Tinh tức giận, thần hô mưa gọi gió, dâng nước lũ ngập ruộng đồng để đánh Sơn Tinh. (Phần Sơn Tinh ngăn lũ sẽ được kể ở trang tiếp theo)
🎯 Ghi nhớ: - Từ ghép dựa vào quan hệ nghĩa, từ láy dựa vào quan hệ âm. - So sánh là biện pháp tu từ dùng từ "như, tựa, giống..." để đối chiếu sự vật. - Truyện "Sơn Tinh, Thủy Tinh" giải thích hiện tượng lũ lụt hàng năm và tinh thần chống thiên tai của người Việt.