Giải Ngữ Văn 7 - Tập 1 trang 83
Lời giải chi tiết SGK Lớp 7 · Môn Ngữ Văn · Trang 83–84
Phần lý thuyết (tóm tắt nhanh)
Đây là phần hướng dẫn nói và nghe, không phải bài tập. Em chỉ cần nắm ý chính:
Khi trình bày bài nói, người nói cần:
- Lần lượt trình bày các ý theo nội dung đã chuẩn bị.
- Nhấn mạnh ý kiến riêng của mình về vấn đề đời sống.
- Điều chỉnh giọng nói, tốc độ; dùng cử chỉ, điệu bộ phù hợp và tương tác với người nghe.
Khi là người nghe, em cần:
- Tập trung lắng nghe để nắm nội dung của bạn.
- Chú ý cách trình bày và thái độ người nói.
- Ghi lại nội dung dự kiến sẽ thảo luận.
Sau khi nói (trao đổi hai chiều): người nghe đặt câu hỏi, nêu lí do đồng tình hay không, nhận xét lí lẽ – bằng chứng; người nói lắng nghe với tinh thần cầu thị, trả lời, bổ sung và tiếp thu góp ý xác đáng.
💡 Mẹo nhớ: "Nói rõ – Nghe kĩ – Trao đổi thật." Ba bước này giúp buổi nói và nghe trở nên hiệu quả.
Củng cố, mở rộng
Câu 1
Đề bài: Hãy kẻ bảng vào vở theo mẫu sau và ghi lại một chi tiết mà em cho là tiêu biểu, đáng nhớ nhất về từng nhân vật trong các văn bản Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ, Người thầy đầu tiên. Giải thích ngắn gọn lí do lựa chọn.
Cách giải
Với mỗi nhân vật, em làm theo ba bước:
- Nhớ lại các chi tiết gắn với nhân vật trong văn bản.
- Chọn một chi tiết tiêu biểu nhất (chi tiết bộc lộ rõ tính cách, tình cảm hoặc vẻ đẹp của nhân vật).
- Nêu lí do: chi tiết đó cho thấy điều gì về con người nhân vật.
Dưới đây là bảng gợi ý đầy đủ (em có thể chọn ý hợp với cảm nhận riêng):
| Văn bản | Nhân vật | Chi tiết tiêu biểu | Lí do lựa chọn |
|---|---|---|---|
| Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ | Nhân vật "tôi" | Cậu bé nhắm mắt lại, chạm tay vào từng bông hoa và đoán đúng tên các loài hoa trong vườn; thậm chí chỉ ngửi mùi cũng biết là hoa gì, đoán được khoảng cách. | Chi tiết cho thấy cậu bé có tâm hồn nhạy cảm, tinh tế, biết yêu thương và gắn bó với khu vườn, với thiên nhiên. Đó là kết quả của những bài học đầy yêu thương từ người bố. |
| Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ | Nhân vật người bố | Người bố nghĩ ra trò chơi nhắm mắt nhận biết các loài hoa để dạy con; và chi tiết bố lao xuống cứu thằng Tí khi nó bị đuối nước. | Chi tiết thể hiện người bố là người yêu thương con, kiên nhẫn dạy con cảm nhận cuộc sống bằng mọi giác quan, đồng thời là người nhân hậu, sống tình nghĩa với mọi người. |
| Người thầy đầu tiên | Nhân vật thầy Đuy-sen | Thầy Đuy-sen cõng, bế các em học sinh nhỏ qua dòng suối lạnh buốt giữa mùa đông để các em đến trường được an toàn. | Chi tiết cho thấy tấm lòng yêu thương học trò vô bờ, sự tận tụy, hết lòng vì sự học của trẻ em vùng quê nghèo. Thầy chính là người thắp lên ánh sáng tri thức cho lũ trẻ. |
| Người thầy đầu tiên | Nhân vật An-tư-nai | An-tư-nai – cô bé mồ côi nghèo khổ – chăm chỉ giúp thầy đổ ki-giắc (phân khô) sưởi ấm lớp, học hành quyết tâm, sau này trở thành viện sĩ và luôn biết ơn, kính trọng thầy Đuy-sen. | Chi tiết bộc lộ tấm lòng biết ơn sâu nặng, nghị lực vươn lên và tình cảm gắn bó của học trò với người thầy đầu tiên đã thay đổi cuộc đời mình. |
Đáp án mẫu (ngắn gọn cho từng nhân vật): - "Tôi": chi tiết nhắm mắt đoán đúng tên hoa → tâm hồn nhạy cảm, yêu thiên nhiên. - Người bố: dạy con trò chơi nhận biết hoa và cứu thằng Tí → yêu thương, nhân hậu, là người thầy lớn của con. - Thầy Đuy-sen: cõng học trò qua suối lạnh → tận tụy, hết lòng vì học trò. - An-tư-nai: vươn lên thành viện sĩ và mãi biết ơn thầy → giàu nghị lực, sống ân tình.
💡 Mẹo nhớ: Khi chọn "chi tiết tiêu biểu", em hãy tự hỏi: "Chi tiết này có giúp mình hiểu rõ con người nhân vật không?" Nếu có thì đó là chi tiết đáng chọn.
🎯 Ghi nhớ: Một chi tiết hay là chi tiết "nói" được nhiều điều về nhân vật. Khi đọc văn bản, em hãy chú ý những hành động, lời nói nhỏ nhưng giàu ý nghĩa, vì chính chúng làm nên vẻ đẹp tâm hồn của nhân vật.
Nếu trang 84 còn các câu 2, 3 (thường là phần viết đoạn văn hoặc tìm đọc thêm), em chụp gửi lại để thầy giải trọn vẹn nhé.
📝 Bài văn mẫu
Đề bài: Hãy kẻ bảng vào vở theo mẫu sau và ghi lại một chi tiết mà em cho là tiêu biểu, đáng nhớ nhất về từng nhân vật trong các văn bản Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ, Người thầy đầu tiên. Giải thích ngắn gọn lí do lựa chọn.
Bài mẫu 1 — Nam sinh kể chuyện
Bài tập làm văn – Kẻ bảng và chọn chi tiết tiêu biểu
Thú thật, hôm nhận đề bài này, tui đọc đi đọc lại ba lần mới hiểu phải làm gì. Kẻ bảng thì dễ rồi, nhưng chọn chi tiết "tiêu biểu, đáng nhớ nhất" mới là chuyện đau đầu. Giống kiểu bắt chọn món khoái khẩu trong quán ăn vậy – cái nào cũng ngon, chọn một cái khó ơi là khó. Nhưng mà thôi, tui cũng ráng ghi lại, kèm lí do luôn cho cô khỏi thắc mắc.
Bảng chi tiết về văn bản Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ
| Nhân vật | Chi tiết tiêu biểu | Lí do lựa chọn |
|---|---|---|
| Nhân vật "tôi" (đứa con) | Em bé nằm trên giường, nhắm mắt lại rồi tưởng tượng ra đủ thứ: con mèo, cái cây, tiếng gió, ánh nắng… Trong đầu em là cả một thế giới lung linh mà người khác không nhìn thấy. | Tui chọn chi tiết này vì nó giống y chang hồi nhỏ tui hay nằm mơ ban ngày. Tui hiểu cảm giác đó – nhắm mắt mà thấy cả bầu trời, nghe cả tiếng chim. Đọc đoạn này tui thấy mình được đồng cảm, kiểu "à, không chỉ mình tui vậy đâu". |
| Nhân vật người mẹ | Mẹ dạy con: hãy "vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ" – tức là phải dùng cả trái tim để cảm nhận cuộc sống, đừng chỉ nhìn bằng mắt thường. | Câu nói của mẹ ngắn gọn mà thấm. Tui chọn vì nó là bài học lớn nhất của cả bài văn. Nghe thì đơn giản, nhưng để hiểu được thì phải lớn lên một chút. Mẹ của nhân vật tui thấy giống mẹ tui – ít nói nhưng nói câu nào "chạm" câu đó. |
Bảng chi tiết về văn bản Người thầy đầu tiên
| Nhân vật | Chi tiết tiêu biểu | Lí do lựa chọn |
|---|---|---|
| Duy An (người thầy) | Thầy Duy An tự tay nung gạch, rồi cõng từng viên gạch về để xây trường. Có hôm thầy còn cõng học sinh qua suối vì sợ các em không đến được lớp. | Tui chọn chi tiết này vì đọc xong tui… nể thiệt sự. Tui mà phải cõng gạch chắc chỉ đi được hai mét là bỏ cuộc. Thầy Duy An không nói suông, thầy làm bằng hành động. Đó là lí do thầy đáng nhớ hơn bất cứ ai trong câu chuyện. |
| An-tô-nai (cô bé học trò) | An-tô-nai bị cha dượng đánh đập, xé sách vở, cấm đi học. Nhưng em vẫn lén trốn nhà, băng rừng vượt suối để đến trường. Đôi chân bé nhỏ của em đi trên con đường đất đá, rách cả giày mà không quay đầu. | Tui chọn vì đọc đoạn này tui thấy… xấu hổ. Thiệt, nhiều lúc tui được đi học đàng hoàng mà còn lười, còn muốn nghỉ. An-tô-nai bị đánh chảy máu mà vẫn đi. Cái sự "cứng đầu" của em không phải bướng bỉnh, mà là em biết cái chữ quý giá hơn mọi thứ. |
Nói thật, lúc kẻ bảng xong tui mới nhận ra một điều: hai văn bản này tuy khác nhau về nội dung nhưng đều nói về những con người biết nhìn xa hơn. Nhân vật bé trong Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ nhìn thế giới bằng trí tưởng tượng. Thầy Duy An và An-tô-nai nhìn thấy tương lai qua con chữ. Tất cả đều không nhìn đời bằng con mắt bình thường.
Bài này tui làm hơi dài, nhưng mà tại tui… hào hứng. Ai ngờ phân tích văn chương cũng vui vậy.
Bài mẫu 2 — Nữ sinh trữ tình
Vở Văn của Minh Anh
Hôm nay, cô giao bài lạ ghê. Cô bảo hãy vào bảng, ghi lại chi tiết mình nhớ nhất về nhân vật trong hai truyện. Rồi giải thích tại sao chọn chi tiết đó. Viết mà như đang giãi bày ý nghĩ riêng vậy.
Bảng phân tích
| Tên nhân vật | Tác phẩm | Chi tiết tiêu biểu | Lí do lựa chọn |
|---|---|---|---|
| Người cha (người kể chuyện hồi nhỏ) | Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ | “Vào lúc tôi kể, cha tôi nhắm mắt. Hình như nghe con kể, cha tôi cũng thấy như mình đang ở trong câu chuyện.” | Chi tiết ấy lạ lắm. Nó cho thấy cha lắng nghe con bằng cả trái tim, bằng hình dung chứ không chỉ bằng tai. Một sự kết nối rất đỗi dịu dàng và thiêng liêng. |
| Thầy Đuynin | Người thầy đầu tiên | “Thầy thường đi bộ từ huyện lỵ về trường, quãng đường chừng bảy chục ki-lô-mét.” | Chỉ một con số, một hành động lặp đi lặp lại, mà hiện lên rõ mồn một hình ảnh người thầy giản dị, đầy nghị lực, sẵn sàng vượt mọi khó khăn để mang cái chữ đến cho học trò. |
Viết tiếp vào vở (nét chữ hơi nghiêng, chỗ này viết thêm cảm nghĩ):
Mình chọn hai chi tiết này vì chúng thuộc về hai thế giới khác nhau, nhưng lại chạm vào cùng một điều: những lặng lẽ phi thường.
Với người cha trong Vừa nhắm mắt…, lần đầu đọc, mình bị ấn tượng bởi hành động “nhắm mắt” ấy. Đôi khi, mình kể chuyện cho mẹ nghe, mẹ vừa nghe vừa xem điện thoại, mình thấy hụt hẫng biết bao. Nhưng người cha trong truyện thì khác. Cha nhắm mắt lại. Có phải cha đang “mở” một thế giới khác trong đầu, để đồng hành cùng con không? Nhắm mắt ở đây, với mình, không phải là không nhìn, mà là nhìn thấy bằng một cách khác sâu hơn – bằng trí tưởng tượng, bằng đồng cảm. Cha không chỉ nghe con kể, cha sống trong câu chuyện cùng con. Một sự lắng nghe trọn vẹn, ấm áp như cái ôm không lời. Chi tiết nhỏ xíu vậy mà ứa nước mắt mình khi đọc.
Còn với thầy Đuynin, con số “bảy chục ki-lô-mét” làm mình sững lại. Mình hình dung con đường đất, có khi là tuyết phủ, có khi là nắng cháy, và một bóng người gầy guộc đi mãi, đi mãi. Thầy không kêu than, không kể lể. Hành trình đó trở thành một phần tất yếu của cuộc đời thầy, như hơi thở. Chọn chi tiết này vì nó nói lên tất cả sự cống hiến không ồn ào. Thầy không cần ai biết mình vất vả, thầy chỉ cần đám trẻ được đến trường. Sự lặng thầm ấy, với mình, còn vang dội hơn bất kỳ lời hùng biện nào.
Hóa ra, những khoảnh khắc đáng nhớ nhất, những con người đáng nhớ nhất, không phải lúc nào cũng là những khoảnh khắc ồn ào, to tát. Đôi khi, nó chỉ là một ánh mắt nhắm lại để lắng nghe sâu hơn, một con đường dài hun hút được bước chân kiên trì đi qua. Từ hai câu chuyện xa lạ, mình học được rằng sức mạnh thực sự thường nằm trong những hành động giản dị, được lặp lại bằng cả trái tim. Mình ước gì mình cũng biết “nhắm mắt” để lắng nghe người khác, và đủ “kiên nhẫn” để đi con đường của mình như vậy.
Bài mẫu 3 — Kể chuyện bất ngờ
Bảng ghi chép hai nhân vật đáng nhớ
| Nhân vật | Văn bản | Chi tiết tiêu biểu | Lý do lựa chọn |
|---|---|---|---|
| Cậu bé (nhân vật xưng “tôi”) | Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ | Cậu bị lạc trong rừng, hoảng sợ khóc to, rồi bất ngờ nghe thấy tiếng cô giáo gọi tên mình từ đâu vọng lại. | Khoảnh khắc ấy vừa run sợ vừa ấm áp lạ kỳ. Tiếng gọi của cô không chỉ là tìm thấy, mà là một lời nhắc: “Em không đơn độc.” Nó khiến mình tin rằng giữa mênh mông luôn có ai đó lắng nghe. |
| Thầy Đuy-sen | Người thầy đầu tiên | Thầy đạp xe hàng chục cây số đến tận nhà An-nu-sin-ka, kiên nhẫn thuyết phục gia đình cho cô đi học, dù bị xua đuổi. | Mình ấn tượng vì sự kiên quyết không giống ai của thầy. Thầy không giảng đạo lý lớn lao, chỉ hành động lặng lẽ. Chi tiết ấy cho thấy một người thầy có thể thay đổi số phận chỉ bằng sự… bướng bỉnh tốt bụng. |
Tối nay, khi chép xong cái bảng này vào vở, mình bỗng nhận ra một điều lạ. Hai nhân vật, từ hai câu chuyện xa lắc, vậy mà lại có điểm chung khiến mình suy nghĩ mãi.
Đó là cậu bé trong Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ. Chi tiết cậu bị lạc, vừa khóc vừa tuyệt vọng, rồi bỗng nghe thấy tiếng cô giáo gọi – mình chọn nó không chỉ vì nó kịch tính. Mà vì… mình cũng từng lạc. Hồi lớp 4, đi dã ngoại ở công viên, mình mải đuổi theo con sóc rồi mất đoàn. Cái cảm giác hoảng hồn, tim đập thình thịch, xung quanh chỉ toàn cây và tiếng gió, mình hiểu lắm. Nhưng khác cậu bé kia, lúc đó không có ai gọi tên mình. Mình phải tự lần theo lối mòn ra, vừa đi vừa nức nở. Vì thế, khi đọc đến đoạn cô giáo xuất hiện, mình thấy nghèn nghẹn. Tiếng gọi ấy, với cậu bé, chắc hẳn là tiếng gọi của cả thế giới quay lại với cậu. Mình chọn chi tiết đó vì nó giản dị mà mạnh quá – nó nói rằng một người thầy có thể là “ngôi sao dẫn đường” trong lúc ta lạc lối nhất.
Còn thầy Đuy-sen trong Người thầy đầu tiên… Cái chi tiết thầy đón An-nu-sin-ka ở trường ấy, nhìn thì bình thường, nhưng mình nghĩ kỹ mới thấy phi thường. Người ta hay kể thầy cô vĩ đại là người truyền kiến thức, là người nâng bước ta vào đời. Nhưng thầy Đuy-sen ơi, thầy đi “kéo” người ta ra khỏi số phận ấy. Thầy đạp xe, bị xua đuổi, bị cười nhạo, mà thầy vẫn đi. Mình chọn chi tiết này vì nó khiến mình nghĩ: hóa ra, có những người thầy không chỉ mở sách, mà còn… mở cả lồng cho chim. Thầy không dạy An-nu-sin-ka chữ cái đầu tiên trên lớp, thầy “dạy” cô ấy bằng hành động: “Em xứng đáng có một cuộc đời khác.” Đọc mà cứ thấy tim mình nóng ran.
Rồi đang viết, mình bất chợt nhớ đến cô Nga, cô dạy Văn mình hồi lớp 5. Hôm ấy, mình nộp bài văn tả mẹ, toàn viết những câu sáo rỗng học thuộc. Cô không chấm điểm, chỉ gọi mình lên. Cô hỏi khẽ: “Con kể cô nghe, điều nhỏ nhất mà mẹ con làm khiến con vui.” Mình ngớ ra, rồi bập bẹ kể chuyện mẹ cài lại tóc cho mình mỗi sáng. Cô gật đầu: “Đấy, con viết cái đó đi.” Từ hôm ấy, mình mới biết viết văn là viết từ trái tim. Cô Nga không đi xe đạp hàng chục cây số, nhưng cô cũng đã “kéo” mình ra khỏi cái vỏ bọc sáo rỗng y như thầy Đuy-sen kéo An-nu-sin-ka vậy.
Thì ra, một chi tiết tiêu biểu không phải vì nó oanh oanh liệt liệt. Mà vì nó chạm được vào một sợi dây vô hình trong ta. Tiếng gọi trong rừng của cô giáo, cái giây thầy đón học sinh ở trường – đều là những khoảnh khắc lặng lẽ mà xoay chuyển cả một con người. Hai nhân vật, hai tác phẩm, nhưng đều kể cùng một điều: có những người thầy, cô không chỉ dùng lời nói, mà dùng cả cuộc đời mình để nói một câu duy nhất – “Em không bị bỏ lại.”
Viết xong, mình gấp vở lại. Bỗng muốn mai lên trường, gặp cô Nga, nói một câu cảm ơn. Chắc cô sẽ ngạc nhiên lắm, vì chuyện đã qua hai năm rồi. Nhưng có sao, đâu phải ai cũng có một “tiếng gọi” để nhớ mãi như thế.
Bài mẫu 4 — Trữ tình giàu hình ảnh
Mở vở ra, nhìn cái bảng kẻ sẵn bỗng nhớ hồi đầu năm cô giáo bảo: "Văn là người, kể ra phải có hồn". Hai câu chuyện "Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ" và "Người thầy đầu tiên" khác xa nhau lắm, nhưng đọc xong, mình cứ thấy hai người thầy trong ấy ám ảnh mãi.
Nhân vật thầy trong "Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ":
- Chi tiết tiêu biếu: Đôi mắt thầy "như hai vũng nước mùa thu", và cách thầy nói: "Cô bé, hãy nhìn bằng trái tim".
- Lý do: Mình chọn chi tiết này vì nó lạ lùng lắm. Thầy không dạy bằng sách vở hay roi vọt. Thầy dạy bằng... im lặng và ánh mắt. Đôi mắt ấy không phải để nhìn, mà để cảm. Khi thầy nói "nhìn bằng trái tim", mình hình dung ra một thế giới khác hẳn, nơi những đứa trẻ như Ngân có thể thấy được tiếng cười của nắng, thấy được mùi của cơn mưa sắp đến. Đôi mắt thầy giống như một cánh cửa sổ thật sự, mở ra cho Ngân – và cả cho mình – thấy rằng có những điều diệu kỳ nằm ngoài tầm nhìn thường ngày.
Nhân vật thầy Altynbay trong "Người thầy đầu tiên":
- Chi tiết tiêu biếu: Hình ảnh thầy cõng cô bé Duysebay ốm yếu vượt qua dòng suối lạnh buốt, nước ngập đến ngực, để kịp đến trường.
- Lý do: Chi tiết này khắc sâu vào trí mình vì nó giản dị mà dữ dội quá. Không phải lời hay ý đẹp, chỉ là một hành động. Nhưng hành động ấy nặng trĩu tình thương. Mình thấy được đôi vai gầy guộc của thầy run run trong làn nước lạnh, thấy được bước chân thận trọng, thấy cả hơi thở hổn hển. Thầy cõng không chỉ một cô bé, mà cõng cả ước mơ được đến trường của em. Nó khác hẳn với hình ảnh thầy trong truyện kia. Nếu thầy ở "Vừa nhắm mắt..." mở cửa sổ tâm hồn bằng ánh nhìn, thì thầy Altynbay lại chở che ước mơ bằng đôi vai và con suối lạnh.
Hai người thầy, hai cách yêu thương khác nhau. Một thầy thì nhẹ nhàng như cơn gió, thổi bay những mảng tối trong tâm hồn đứa trẻ. Một thầy thì vững chãi như núi, lấy thân mình che chắn cho những mầm non bé bỏng giữa bão đời. Mình thấy họ giống hai mùa khác nhau. Thầy trong "Vừa nhắm mắt..." giống mùa thu, man mác, dịu dàng, khiến người ta bâng khuâng. Thầy Altynbay giống mùa đông, lạnh cắt da nhưng bên trong là ngọn lửa ấm nóng của nghị lực và tình người.
Ghi lại những chi tiết ấy vào vở, mình không chỉ viết chữ, mà như đang vẽ lại hai bức chân dung. Bức nào cũng đẹp, đẹp theo một cách rất riêng. Có lẽ người thầy đáng nhớ nhất không phải là người nói những điều cao siêu, mà là người để lại trong ta một hình ảnh, một khoảnh khắc, đủ sức lay động trái tim mình mãi về sau.