Giải Ngữ Văn 7 - Tập 1 trang 135
Lời giải chi tiết SGK Lớp 7 · Môn Ngữ Văn · Trang 135–136
📝 Lưu ý nhỏ: Hai trang ảnh gửi tới thực ra là trang 134 (có bài tập) và trang 135 (Phụ lục – Bảng tra cứu thuật ngữ, không có bài tập). Mình giải đầy đủ phần bài tập ở trang 134 nhé.
Đoạn trích thuộc bài thơ "Bài thơ của một người yêu nước mình" của nhà thơ Trần Vàng Sao. Bài thơ nói về tình yêu đất nước thiết tha, gắn với những hình ảnh bình dị, gần gũi của làng quê Việt Nam.
b) Thực hiện các yêu cầu
PHẦN I — Chọn phương án đúng
Câu 1
Đề bài: Cách trình bày các dòng thơ trong đoạn trích có gì đặc biệt?
A. Không sử dụng dấu chấm, dấu phẩy trong các dòng thơ
B. Không viết hoa tên riêng trong các dòng thơ
C. Không viết hoa tiếng mở đầu, không sử dụng dấu câu
D. Không sử dụng dấu chấm, dấu phẩy cuối dòng thơ
Cách giải
Ta quan sát kỹ từng dòng thơ trong đoạn trích:
- "như yêu cây cỏ ở trong vườn" → chữ đầu dòng là "như", viết thường.
- "nuôi tôi thành người hôm nay" → chữ đầu là "nuôi", viết thường.
- "có ba ông táo thờ trong bếp" → chữ đầu là "có", viết thường.
Đồng thời, cuối các dòng thơ và giữa các dòng đều không hề có dấu chấm, dấu phẩy hay bất kỳ dấu câu nào.
Như vậy đặc điểm nổi bật là: không viết hoa tiếng mở đầu dòng thơ và không dùng dấu câu. Hai dấu hiệu này cùng xuất hiện, đúng với phương án C.
✅ Đáp án đúng: C. Không viết hoa tiếng mở đầu, không sử dụng dấu câu
💡 Mẹo nhớ: Phương án A và D chỉ nói tới một phần (dấu câu), còn phương án C bao trùm cả hai dấu hiệu (chữ thường + không dấu câu) nên đầy đủ và chính xác nhất.
Câu 2
Đề bài: Biện pháp tu từ nào được sử dụng trong dòng thơ: "tôi yêu đất nước này áo rách"?
A. Nhân hoá
B. Hoán dụ
C. Nói giảm nói tránh
D. So sánh
Cách giải
Ta hiểu nghĩa của từng hình ảnh:
- "áo rách" là cái áo cũ, vá víu, gợi sự nghèo khó, lam lũ, vất vả.
- Nhà thơ dùng hình ảnh "áo rách" để chỉ một đất nước còn nghèo, còn nhiều khó khăn.
Đây chính là cách lấy một dấu hiệu, đặc điểm cụ thể ("áo rách") để gọi tên cả một cái lớn hơn, trừu tượng hơn (đất nước nghèo). Cách gọi tên sự vật này bằng tên sự vật khác có quan hệ gần gũi với nó được gọi là hoán dụ.
✅ Đáp án đúng: B. Hoán dụ
💡 Mẹo nhớ: Phân biệt nhanh: – Ẩn dụ = dựa trên sự giống nhau (so ngầm). – Hoán dụ = dựa trên quan hệ gần gũi, đi liền (áo rách ↔ nghèo khó).
PHẦN II — Trả lời câu hỏi
Câu 1
Đề bài: Tình cảm của nhà thơ với đất nước được thể hiện đậm nét ở những từ ngữ, hình ảnh, dòng thơ nào?
Cách giải
Đọc lại đoạn trích, ta tìm những chỗ bộc lộ trực tiếp và mạnh mẽ nhất tình cảm yêu nước của tác giả:
Những từ ngữ trực tiếp bày tỏ tình cảm:
- Điệp từ "yêu" lặp đi lặp lại: "tôi yêu đất nước này áo rách", "như yêu cây cỏ", "như yêu mẹ tôi", "yêu một giọng hát hay".
- Cụm "lòng vẫn thương cây nhớ cội hoài".
Những hình ảnh giản dị, gần gũi gắn với quê hương:
- "cây cỏ ở trong vườn"
- "mẹ tôi chịu khó chịu thương / nuôi tôi thành người hôm nay"
- "một giọng hát hay", "bài mái đẩy thơm hoa dại", "sáu câu vọng cổ chứa chan"
- "ba ông táo thờ trong bếp"
- "căn nhà dột phên không ngăn nổi gió"
→ Nhận xét: Tình yêu đất nước của nhà thơ không nói chung chung mà gắn liền với những điều bình dị, thân thuộc nhất: mảnh vườn, người mẹ, câu hát dân ca, mái bếp gia đình. Càng nghèo, càng vất vả thì tình yêu ấy lại càng bền chặt, tha thiết.
🎯 Tình cảm yêu nước được thể hiện đậm nét nhất qua điệp từ "yêu" và chuỗi hình ảnh đời thường, mộc mạc của làng quê Việt Nam.
Câu 2
Đề bài: Hình ảnh đất nước hiện lên như thế nào trong cảm nhận của nhà thơ?
Cách giải
Ta gom các chi tiết miêu tả đất nước trong đoạn trích lại để hình dung:
1. Một đất nước nghèo khó, lam lũ:
- "đất nước này áo rách"
- "căn nhà dột phên không ngăn nổi gió"
→ Gợi cảnh sống thiếu thốn, vất vả.
2. Một đất nước bình dị, gần gũi, đậm hồn quê:
- "cây cỏ ở trong vườn", "bài mái đẩy thơm hoa dại", "sáu câu vọng cổ chứa chan", "ba ông táo thờ trong bếp"
→ Đất nước hiện lên qua những hình ảnh thân thương, mang đậm văn hoá dân gian.
3. Một đất nước ấm áp tình người:
- "mẹ tôi chịu khó chịu thương / nuôi tôi thành người hôm nay"
- "vẫn yêu nhau trong từng hơi thở"
→ Dù nghèo, con người vẫn yêu thương, gắn bó với nhau.
🎯 Đất nước trong cảm nhận của nhà thơ tuy nghèo khó, gian khổ nhưng vô cùng bình dị, gần gũi và ấm áp tình người. Chính cái nghèo càng làm nổi bật tình yêu thương sâu nặng của con người Việt Nam.
Câu 3
Đề bài: Xác định và nêu tác dụng của biện pháp tu từ được sử dụng trong dòng thơ "lòng vẫn thương cây nhớ cội hoài".
Cách giải
Bước 1 — Xác định biện pháp tu từ:
Hai hình ảnh "cây" và "cội" (cội = gốc, rễ cây) ở đây không chỉ nói về cái cây thật. Nhà thơ mượn hình ảnh cây – cội để ngầm nói về quê hương, nguồn cội, tổ tiên của con người. Cách dùng hình ảnh này dựa trên sự giống nhau (cây gắn với gốc rễ ↔ con người gắn với quê hương).
→ Đây là biện pháp tu từ ẩn dụ (kết hợp với việc vận dụng thành ngữ quen thuộc "lá rụng về cội").
Bước 2 — Nêu tác dụng:
- Diễn tả một cách sâu sắc, gợi cảm tấm lòng luôn hướng về quê hương, cội nguồn của nhà thơ.
- Khẳng định tình cảm ấy bền vững, không đổi thay (qua từ "vẫn", "hoài").
- Gợi nhắc đạo lý "uống nước nhớ nguồn" của dân tộc, làm câu thơ thêm ý nghĩa và giàu sức gợi.
🎯 Biện pháp ẩn dụ ("cây", "cội") giúp câu thơ bộc lộ tình yêu quê hương, lòng biết ơn cội nguồn một cách kín đáo mà thấm thía.
Câu 4
Đề bài: Các dòng thơ "căn nhà dột phên không ngăn nổi gió / vẫn yêu nhau trong từng hơi thở" gợi cho em những liên tưởng gì về đất nước, con người Việt Nam?
Cách giải
Ta phân tích từng vế của hai dòng thơ rồi rút ra liên tưởng:
Vế 1 — "căn nhà dột phên không ngăn nổi gió":
- "phên" là tấm tre, nứa đan để che vách nhà. "Căn nhà dột phên" là ngôi nhà nghèo, rách nát, gió lùa khắp nơi.
- Hình ảnh này gợi cuộc sống nghèo khổ, thiếu thốn của con người và đất nước.
Vế 2 — "vẫn yêu nhau trong từng hơi thở":
- Từ "vẫn" tạo ý đối lập: dù nghèo khó đến đâu, con người vẫn yêu thương, gắn bó với nhau.
- "yêu nhau trong từng hơi thở" cho thấy tình yêu thương ấy thường trực, sâu đậm, hoà vào cả sự sống.
Những liên tưởng rút ra:
- Đất nước Việt Nam tuy còn nghèo, nhiều gian khó, nhưng con người luôn lạc quan, kiên cường, không gục ngã trước hoàn cảnh.
- Con người Việt Nam giàu tình yêu thương, đoàn kết, đùm bọc nhau – chính tình người là sức mạnh giúp vượt qua mọi khó khăn.
- Càng trong gian khổ, vẻ đẹp tâm hồn và tình nghĩa của người Việt càng toả sáng.
🎯 Hai dòng thơ gợi hình ảnh một đất nước nghèo mà nghĩa tình: con người Việt Nam dù vất vả vẫn yêu thương, gắn bó, biến tình người thành điểm tựa để cùng nhau đi qua gian khó.
2. VIẾT
Đề bài: Viết đoạn văn (khoảng 10 – 15 câu) nêu cảm nhận của em về tình cảm của nhà thơ với đất nước, con người được bộc lộ trong đoạn trích trên.
Đoạn văn tham khảo
Đoạn trích "Bài thơ của một người yêu nước mình" của Trần Vàng Sao đã để lại trong em những rung động sâu sắc về tình yêu đất nước. Điều khiến em xúc động nhất là tình yêu ấy không hề lớn lao, xa vời mà gắn liền với những điều bình dị, thân thương nhất. Nhà thơ yêu đất nước qua "cây cỏ ở trong vườn", qua hình bóng người mẹ "chịu khó chịu thương" tảo tần nuôi con khôn lớn. Đó còn là tình yêu dành cho "một giọng hát hay", cho "bài mái đẩy thơm hoa dại" và "sáu câu vọng cổ chứa chan" – những nét đẹp văn hoá dân gian đậm đà bản sắc quê hương. Đặc biệt, nhà thơ yêu đất nước ngay cả khi đất nước còn "áo rách", còn "căn nhà dột phên không ngăn nổi gió". Em nhận thấy chính trong cái nghèo khó ấy, tình yêu thương con người lại càng tỏa sáng: dẫu thiếu thốn, người ta "vẫn yêu nhau trong từng hơi thở". Điệp từ "yêu" được lặp lại nhiều lần như nhịp đập của một trái tim luôn hướng về quê hương. Hình ảnh "thương cây nhớ cội" còn cho thấy tấm lòng thủy chung, luôn nhớ về nguồn cội của tác giả. Qua đó, em cảm nhận được một tình yêu đất nước chân thành, mộc mạc mà vô cùng sâu nặng. Đoạn thơ giúp em hiểu rằng yêu nước trước hết là yêu những gì gần gũi, thân thuộc quanh mình. Em thêm trân trọng quê hương và con người Việt Nam giàu nghĩa tình. Đó cũng chính là bài học đẹp mà nhà thơ đã gửi gắm cho mỗi chúng ta.
💡 Mẹo viết hay: Đoạn văn cảm nhận thơ nên có đủ ba phần: (1) câu mở giới thiệu tác phẩm + cảm xúc chung, (2) thân đoạn bám sát từ ngữ, hình ảnh thơ để phân tích, (3) câu kết nêu suy nghĩ, bài học của bản thân.
3. NÓI VÀ NGHE
Đề bài: Trình bày cảm xúc của em sau khi đọc một bài thơ hoặc đoạn thơ yêu thích.
Gợi ý chuẩn bị và dàn ý nói
Đây là bài luyện nói, em hãy chuẩn bị theo các bước sau rồi trình bày trước lớp:
Bước 1 — Chọn bài thơ / đoạn thơ:
Chọn một bài em thực sự yêu thích và hiểu rõ (ví dụ: đoạn trích trên, hoặc bài "Đồng dao mùa xuân", "Gặp lá cơm nếp"...).
Bước 2 — Lập dàn ý nói (3 phần):
Mở đầu:
- Giới thiệu tên bài thơ / đoạn thơ và tác giả.
- Nêu lý do em chọn bài thơ này.
Nội dung chính:
- Nêu nội dung chính của bài thơ.
- Trình bày cảm xúc của em: ấn tượng với hình ảnh, câu thơ nào? Vì sao câu thơ ấy khiến em xúc động, thích thú?
- Liên hệ với cảm nghĩ, kỷ niệm hoặc bài học của bản thân.
Kết thúc:
- Khẳng định lại tình cảm của em với bài thơ.
- Cảm ơn các bạn đã lắng nghe.
Bước 3 — Lưu ý khi nói:
- Nói rõ ràng, mạch lạc, giọng truyền cảm.
- Kết hợp ánh mắt, cử chỉ tự nhiên với người nghe.
- Có thể đọc diễn cảm một vài câu thơ tiêu biểu để bài nói thêm sinh động.
📌 Về trang 135
Trang này không có bài tập. Trang 135 là "PHỤ LỤC 1 – BẢNG TRA CỨU THUẬT NGỮ", liệt kê các thuật ngữ đã học trong sách (ẩn dụ, bằng chứng, biện pháp tu từ, cảm xúc, chủ đề, cốt truyện, điệp ngữ, hình ảnh, nói giảm nói tránh, phó từ...) cùng số trang xuất hiện. Đây là phần giúp học sinh tra cứu nhanh vị trí các khái niệm, không phải bài tập cần giải.
🎯 Ghi nhớ chung của bài: - Câu 1: C (không viết hoa đầu dòng + không dùng dấu câu). - Câu 2: B (hoán dụ – "áo rách" chỉ đất nước nghèo). - Tình yêu đất nước trong thơ Trần Vàng Sao gắn với những điều bình dị, mộc mạc nhất. - Đất nước hiện lên nghèo khó nhưng nghĩa tình; con người Việt Nam kiên cường, yêu thương, gắn bó. - Nhớ phân biệt ẩn dụ (giống nhau) và hoán dụ (gần gũi, đi liền).
📝 Bài văn mẫu
Đề bài: Biện pháp tu từ nào được sử dụng trong dòng thơ: "tôi yêu đất nước này áo rách"?
Bài mẫu 1 — Nam sinh kể chuyện
Phân tích biện pháp tu từ trong câu thơ "Tôi yêu đất nước này áo rách"
Thú thật, lần đầu đọc câu thơ "Tôi yêu đất nước này áo rách" của Chế Lan Viên, tui… cười. Không phải cười chê, mà cười kiểu "ủa, sao lại nói vậy ta?". Đất nước mà cũng mặc áo rách luôn hả? Tự nhiên trong đầu hiện ra hình ảnh ông Việt Nam đứng ngoài đường, áo quần tả tơi, gió thổi phần phật. Nghe buồn cười ghê.
Xong tui mới sực nhớ: "Khoan, hình như đây là bài kiểm tra Văn, không phải chỗ đùa."
Lúc đó là tiết Văn, cô Thanh hỏi cả lớp: "Biện pháp tu từ nào được sử dụng trong câu thơ này?". Tui giơ tay phát biểu luôn, giọng tự tin lắm: "Thưa cô, đó là biện pháp nhân hóa ạ, vì đất nước được ví như một con người biết mặc áo."
Cả lớp cười ồ. Cô Thanh cũng cười, nhưng cô gật đầu: "Đúng một phần rồi, nhưng chưa đủ."
Hóa ra, câu thơ này dùng biện pháp ẩn dụ. "Áo rách" ở đây không phải là cái áo thật sự bị rách, mà là hình ảnh ẩn dụ cho sự nghèo khó, lam lũ, chịu nhiều đau thương của đất nước. Chế Lan Viên không nói thẳng ra "tôi yêu đất nước nghèo khổ", mà ông dùng hình ảnh cụ thể – cái áo rách – để thay thế cho cái trừu tượng – nỗi cơ cực của cả một dân tộc.
Tui nghe xong, gật gù. À, ra là vậy. Ủa mà khoan, vậy có phải nhân hóa không cô? Cô Thanh giải thích: đất nước được gọi bằng "này", lại còn mang "áo rách" – tức là được đặt vào hình hài một con người, nên câu thơ cũng có nhân hóa nữa. Nhưng cái chủ đạo vẫn là ẩn dụ.
Tui về nhà, nằm suy nghĩ mãi. Tự nhiên nhớ tới bà ngoại. Bà tui ngày xưa cũng nghèo, áo vá ba bốn miếng. Nhưng mà bà thương tui lắm, cho tui ăn trước, bà nhịn sau. Hồi đó tui không hiểu, giờ đọc câu thơ này, tui chợt hiểu ra: Chế Lan Viên yêu đất nước không phải vì đất nước giàu đẹp, mà yêu ngay cả khi đất nước khổ nhất, rách nát nhất. Giống kiểu bà tui vậy đó – nghèo mà thương, rách mà quý.
Tự nhiên thấy thương câu thơ quá trời.
Hôm sau tui lên trả lời bổ sung cho cô Thanh. Tui nói: "Cô ơi, em nghĩ câu thơ hay ở chỗ ông Chế Lan Viên không giấu nghèo, mà ông yêu luôn cái nghèo đó. Giống như mình thương người nhà mình vậy – dù họ có rách rưới cỡ nào, mình vẫn thương."
Cô Thanh nhìn tui, cười rồi nói: "Thằng này hôm nay sâu sắc ghê."
Tui đỏ mặt. Nhưng mà vui.
Nói thật, hồi trước tui ghét môn Văn lắm. Đọc thơ mà không hiểu gì, toàn phải học thuộc lòng cho qua. Nhưng từ khi đọc được câu thơ này, tui bắt đầu hiểu ra: thơ không phải là thứ cao siêu gì đâu. Thơ là cách người ta nói những điều trong lòng mà bình thường nói miệng không được. Ông Chế Lan Viên không thể chạy ra giữa đường mà hét "tôi yêu Việt Nam dù nó nghèo!", nhưng ông viết thành thơ, và nó sống mãi tới giờ.
Thế nên, câu trả lời cho câu hỏi "biện pháp tu từ nào được dùng" là: ẩn dụ (và có cả nhân hóa nữa). Nhưng cái tui học được thì nhiều hơn thế. Tui học được rằng: yêu một cái gì đó, không cần nó phải hoàn hảo. Yêu là yêu, kể cả khi nó… rách.
Bài học hay nhất môn Văn, chắc là vậy.
Cảm ơn cô Thanh và cảm ơn ông Chế Lan Viên – người dạy cho thằng con trai lớp 7 biết rằng yêu nước không cần phải oai, chỉ cần thật lòng là được.
Bài mẫu 2 — Nữ sinh trữ tình
Phân tích biện pháp tu từ trong câu thơ "Tôi yêu đất nước này áo rách"
Hôm qua, khi cô giáo giảng bài tập làm văn, cô hỏi cả lớp một câu hỏi nhỏ: "Biện pháp tu từ nào được sử dụng trong dòng thơ: Tôi yêu đất nước này áo rách?" Cả lớp im lặng. Mình cũng im lặng. Nhưng trong đầu, mình lại nghĩ về một điều rất khác – về bà ngoại.
Bà mình năm nay ngoài bảy mươi. Bà có một chiếc áo bà ba, màu nâu đã ngả sang vàng nhạt. Vai áo đã được khâu đi khâu lại ba lần. Mẹ từng mua cho bà cái áo mới, nhưng bà chỉ mặc một lần rồi cất vào tủ. Bà bảo: "Áo cũ mặc quen rồi, ấm hơn." Mình lúc đó chỉ cười, nghĩ bà già nên khó tính.
Nhưng khi đọc câu thơ "Tôi yêu đất nước này áo rách", mình bất giác nghĩ đến bà. Chiếc áo rách của bà, và chiếc áo rách của đất nước – sao mà giống nhau đến thế.
Câu thơ sử dụng biện pháp tu từ ẩn dụ. "Áo rách" không phải là nói về một chiếc áo thật sự bị rách. Ở đây, "áo rách" là hình ảnh ẩn dụ cho sự nghèo khó, lam lũ, cho những năm tháng đất nước phải chịu đói khổ, chịu bom đạn. Tác giả không nói thẳng ra rằng "tôi yêu đất nước nghèo khó", mà mượn hình ảnh cụ thể, thân thuộc – chiếc áo rách – để diễn tả. Cách nói ấy vừa giản dị, vừa day dứt. Giản dị vì ai cũng từng thấy một chiếc áo rách. Day dứt vì khi ghép hai từ "yêu" và "áo rách" vào cùng một câu, ta cảm thấy nghẹn ngào. Yêu một điều gì đó không phải vì nó đẹp, mà yêu ngay cả khi nó rách, nghèo, xấu xí – đó mới là tình yêu thật sự.
Ngoài ẩn dụ, câu thơ còn có bóng dáng của nhân hóa. Đất nước được ví như một con người, có áo để mặc, và áo thì đã rách. Cách nói này khiến đất nước gần gũi hơn, giống như một người thân trong gia đình. Đất nước không phải là một khái niệm trừu tượng trên bản đồ. Đất nước là người mẹ lam lũ, là người bà tảo tần, mặc chiếc áo vá mà vẫn chở che cho con cháu.
Mình chợt hiểu vì sao bà ngoại không chịu mặc áo mới. Chiếc áo rách ấy gắn với cả đời bà – đời bà cày sâu cuốc bẫm, đời bà thức khuya dậy sớm, đời bà nhịn ăn để nhường phần cho các con. Chiếc áo rách là ký ức, là cả một đời người. Yêu chiếc áo rách là yêu cả những tháng năm gian khó đã đi qua.
Đất nước cũng vậy. "Áo rách" là thời bao cấp, là những ngày mẹ mình phải ăn khoai độn, là những đêm không có điện, là những làng quê xơ xác sau chiến tranh. Nhưng người ta vẫn yêu đất nước ấy – yêu không phải vì nó giàu, mà yêu vì nó là nhà. Câu thơ nghe nhẹ nhàng mà nặng trĩu. Tác giả không than khóc, không oán trách, chỉ nói một câu gọn ghẽ: "Tôi yêu đất nước này áo rách." Chỉ bấy nhiêu thôi, mà đủ để người đọc thấy tim mình nhói lên.
Thú thật, trước khi đọc câu thơ này, mình từng nghĩ yêu đất nước là phải nói những điều to tát, phải hô khẩu hiệu, phải viết những bài văn thật dài. Nhưng bây giờ mình hiểu, tình yêu lớn nhất đôi khi chỉ nằm trong một câu ngắn. Giống như bà mình, không bao giờ nói "bà yêu con" nhưng mỗi lần về quê, bà vẫn để dành cho mình miếng bánh, vẫn thức dậy từ bốn giờ sáng để nấu nồi cháo.
Chiếc áo rách trên vai bà và chiếc áo rách trong câu thơ – cả hai đều đẹp. Đẹp vì có tình yêu ở trong đó.
Bài mẫu 3 — Kể chuyện bất ngờ
Bài tập làm văn
Đề bài: Biện pháp tu từ nào được sử dụng trong dòng thơ: "tôi yêu đất nước này áo rách"?
Hôm qua tiết Văn, cô Hằng hỏi cả lớp một câu mà ai cũng bất ngờ.
Cô viết lên bảng dòng thơ: "Tôi yêu đất nước này áo rách." Rồi cô quay xuống, chống hai tay lên bàn giáo viên, nhìn cả lớp bằng ánh mắt kiểu "thử xem ai trả lời được."
Im thin thít.
Mấy bạn giỏi Văn cúi gằm mặt, lật vở soạn bài ầm ầm. Bạn Hà lớp trưởng thì cắn bút, ngó lên trần nhà. Thằng Tùng ngồi cạnh tôi thì... đang vẽ người que trong vở Toán.
Cô hỏi lại: "Biện pháp tu từ nào, các em? Không ai biết à?"
Vẫn im.
Tôi cũng im. Thú thật, đọc câu thơ ấy tôi chỉ thấy nó buồn buồn, hay hay, chứ bảo phân tích tu từ gì thì chịu. Tôi quay sang thằng Tùng định trêu "mày biết không" thì chợt thấy nó dừng bút, nhìn lên bảng, cau mày.
Rồi bất ngờ thằng Tùng giơ tay.
Cả lớp quay lại nhìn. Ai cũng ngạc nhiên. Bởi vì Tùng nổi tiếng là đứa "anti-Văn". Từ đầu năm đến giờ, tiết Văn nó chỉ vẽ người với xe. Cô Hằng từng gọi nó lên đọc bài mà nó đọc vấp như người nước ngoài học tiếng Việt. Thế mà giờ nó giơ tay.
Cô Hằng cũng ngạc nhiên, nhưng cô gật đầu: "Em Tùng, em nói đi."
Nó đứng dậy, giọng run run:
- Thưa cô, em nghĩ... đây là ẩn dụ ạ.
Cả lớp xì xào. Có bạn bụm miệng cười. Ẩn dụ thì ai chả biết, nói vậy khác gì không nói.
Nhưng Tùng nói tiếp:
- Ẩn dụ cho sự nghèo khổ ạ. Đất nước được ví như một người mặc áo rách. Tác giả yêu đất nước không phải vì đất nước giàu đẹp gì cả, mà yêu cả lúc đất nước khổ nhất, rách nát nhất. Giống như... yêu một người mẹ nghèo ấy ạ. Mẹ nghèo, áo rách, nhưng vẫn yêu mẹ.
Nói xong nó ngồi thụp xuống, mặt đỏ bừng.
Cả lớp bỗng im lặng.
Cô Hằng nhìn Tùng, rồi mỉm cười. Cô nói: "Rất tốt, em Tùng. Em phân tích được cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng. Và điều quan trọng nhất, em hiểu được tình cảm trong câu thơ."
Cô giảng thêm: "Các em thấy không, 'áo rách' ở đây là ẩn dụ cho một đất nước còn nghèo khó, chịu nhiều đau thương mất mát. Nhưng chính ở chỗ đó lại hiện lên tình yêu chân thành nhất. Yêu lúc đất nước huy hoàng thì dễ. Yêu lúc đất nước áo rách mới là yêu thật."
Tôi ngồi nghe mà sờn da gà.
Nhưng điều bất ngờ nhất chưa hết đâu. Cuối tiết, cô hỏi: "Em Tùng, sao em biết phân tích hay vậy?"
Thằng Tùng ngập ngừng, rồi nó nói nhỏ:
- Thưa cô... nhà em nghèo ạ. Mẹ em bán ve chai. Nhiều lúc em xấu hổ vì nhà mình... Nhưng mà có lần em thấy mẹ em khóc vì một câu thơ nào đó đọc được trên tờ báo cũ. Mẹ em nói: "Mẹ không học nhiều nhưng mẹ biết yêu cái nghèo của mình." Em nghĩ câu thơ này cũng vậy ạ.
Cả lớp lặng đi.
Tôi thấy mắt cô Hằng đỏ. Cô quay lên bảng, giả vờ viết gì đó. Mấy bạn gái thì lau mắt. Tôi thì cứ ngồi nhìn thằng Tùng, đứa bạn mà từ đầu năm tôi chỉ biết nó vẽ người xe.
Hóa ra nó hiểu thơ hơn ai hết.
Hóa ra ẩn dụ không chỉ là con chữ trong sách giáo khoa. Nó nằm ngay trong cuộc sống. Thằng Tùng, mẹ nó, cái áo rách, tờ báo cũ - tất cả đều là thơ.
Từ hôm ấy, tôi không bao giờ nhìn thằng Tùng bằng ánh mắt cũ nữa. Và tôi cũng hiểu thêm một điều: đôi khi người giỏi Văn nhất không phải đứa điểm cao nhất, mà là đứa sống nhiều nhất.
Bài làm xong.
Bài mẫu 4 — Trữ tình giàu hình ảnh
Phân tích biện pháp tu từ trong câu thơ "Tôi yêu đất nước này áo rách"
Lần đầu tiên đọc câu thơ ấy, tôi bỗng lặng người đi. Chẳng phải vì nó dùng từ gì cao siêu cả. Chỉ đơn giản là... nó thật. Thật đến mức nghẹn ở cổ họng.
"Tôi yêu đất nước này áo rách."
Một câu thơ ngắn gọn. Nhưng đọc kỹ mới thấy bên trong nó chứa cả một trời thương cảm.
Biện pháp tu từ nổi bật nhất ở đây, theo em, là nhân hóa.
Đất nước — vốn là một khái niệm trừu tượng, rộng lớn biết bao — bỗng nhiên được nhà thơ Chế Lan Viên khoác lên hình ảnh một con người. Một con người bằng xương bằng thịt. Một con người biết mặc áo. Và chiếc áo ấy... rách.
Em hình dung ra một người nông dân nghèo. Mái tóc rối bù. Da đen sạm vì nắng cháy. Và tấm áo trên vai thì vá chằng vá đụp, mỏng tang, hở cả da thịt. Người ấy đứng giữa cánh đồng mênh mông, gió thổi ào ào, vậy mà vẫn hiên ngang. Vẫn đứng đấy. Không hề cúi đầu.
Đất nước cũng vậy đó. Có thời kỳ đói nghèo đến mức cả dân tộc phải ăn bo-bo, phải độn khoai sắn. Có thời chiến tranh tàn phá, bom đạn cày nát ruộng đồng. Nhưng đất nước vẫn đứng đó. Vẫn kiên gan. Vẫn bền bỉ. Giống như người nông dân nghèo ấy — áo rách nhưng lòng không rách.
Nếu nhà thơ viết "đất nước nghèo khó" thì sẽ ra sao? Cũng đúng thôi. Nhưng mà nhạt. Nhạt lắm. Nó giống như đọc một dòng thống kê. Không có gì đọng lại. Nhưng khi viết "đất nước này áo rách" — tự nhiên người đọc thấy được. Thấy rõ mồn một. Thấy cả nếp nhăn, cả mồ hôi, cả vết bùn trên manh áo tả tơi. Câu thơ có sức nặng vô cùng.
Ngoài nhân hóa, em còn thấy ở đây có cả ẩn dụ. "Áo rách" không chỉ đơn thuần là cái áo bị sờn, bị thủng. Nó là hình ảnh ẩn dụ cho cả một giai đoạn nghèo nàn, khốn khó của dân tộc. Chiếc áo ấy là bom đạn. Là mất mát. Là hi sinh. Là bao nhiêu mồ hôi nước mắt của hàng triệu con người đổ xuống cho mảnh đất hình chữ S này.
Nhưng điều khiến em xúc động nhất, lại là chữ "yêu" đặt ngay trước hình ảnh "áo rách."
Yêu mà không chọn. Yêu mà không đòi hỏi. Yêu nguyên xi như thế. Yêu cả khi đất nước rách rưới, lam lũ, chẳng có gì đẹp đẽ để phô ra. Tình yêu ấy không phải tình yêu của người sung sướng nhìn cảnh đẹp rồi khen hay. Mà là tình yêu của người thấu hiểu. Người ta thường hay nói vui rằng: "Yêu là yêu cả những lúc xấu xí nhất." Câu thơ này chính là như vậy.
Em chợt nhớ đến bà ngoại em. Bà hay kể ngày xưa khổ lắm, ăn không đủ no, áo quần thì vá víu tứ tung. Nhưng mỗi lần kể xong, bà lại cười hiền rồi nói: "Nhưng mà thương. Thương lắm con ạ." Thương — chính là "yêu" mà Chế Lan Viên viết. Một thứ tình cảm đằm thắm, sâu nặng, không phô trương nhưng thấm vào tận xương tủy.
Có bạn sẽ thắc mắc: vậy đất nước "áo đẹp" thì không yêu à? Không phải thế. Chế Lan Viên viết về đất nước áo rách vì ông muốn nói rằng: tình yêu không phụ thuộc vào giàu nghèo. Đất nước có thể nghèo. Có thể khổ. Nhưng tình người với đất nước thì không vì thế mà vơi đi. Ngược lại, nó còn đậm sâu hơn. Bởi khi người ta yêu một thứ đẹp đẽ sung túc, chưa chắc đã là yêu thật. Nhưng khi người ta yêu một thứ rách rưới mà vẫn không rời bỏ — ấy mới là yêu chân thành nhất.
Câu thơ "Tôi yêu đất nước này áo rách" chỉ có bảy chữ. Nhưng bảy chữ ấy chứa đựng cả một tấm lòng. Chứa đựng cả nỗi đau. Và chứa đựng cả niềm tự hào thầm lặng của người con đất Việt dành cho quê hương mình — dù nghèo, dù khổ, vẫn không bao giờ quay lưng.
Em tin rằng, đọc câu thơ này, ai cũng thấy tim mình chùng xuống một nhịp. Không phải vì buồn. Mà vì thương. Và vì nhận ra rằng: đất nước mình, dù thế nào đi nữa, vẫn xứng đáng được yêu — bằng một tình yêu giản dị và thủy chung nhất.
📝 Bài văn mẫu
Đề bài: Xác định và nêu tác dụng của biện pháp tu từ được sử dụng trong dòng thơ "lòng vẫn thương cây nhớ cội hoài".
Bài mẫu 1 — Nam sinh kể chuyện
Phân tích dòng thơ "Lòng vẫn thương cây nhớ cội hoài"
Hôm qua giờ Ngữ văn, cô giáo hỏi cả lớp: "Biện pháp tu từ trong câu thơ 'lòng vẫn thương cây nhớ cội hoài' là gì?" Cả lớp im thinh. Tôi cũng im. Nhưng mà trong đầu thì đang nghĩ: "Thương cây? Nhớ cội? Hay là ai đó trồng cây bị sâu quá nên thương nó?"
Thú thật, lúc đầu tôi đọc câu thơ này theo nghĩa đen luôn. Tức là tưởng tượng có ông nào đứng trước cái cây, rồi nhìn bộ rễ của nó mà rơm rớm nước mắt. Bạn tôi ngồi cạnh còn bụm miệng cười, bảo: "Chắc cây bị bão gãy cành nên thương." Hai đứa cười khúc khích, cô giáo liếc cho một phát cháy tóc.
Nhưng mà về nhà, tôi nằm nghĩ lại. Đọc kĩ câu thơ: "lòng vẫn thương cây nhớ cội hoài." Ủa, cây sao mà thương? Cội thì ai nhớ? Tự nhiên tôi nhớ đến bà tôi. Bà hay nói câu: "Con ơi, đi đâu cũng phải nhớ cội nhớ nguồn." Lúc nhỏ tôi chẳng hiểu gì, chỉ nghĩ cội chắc là cái... cội tre sau nhà.
Giờ thì tôi hiểu rồi. "Cây" ở đây không phải là cái cây xanh ngoài vườn đâu. Cây ở đây là ẩn dụ cho con người ấy. Còn "cội" là bộ rễ, là nguồn gốc, là quê hương, là tổ tiên ông bà mình. Tác giả dùng hình ảnh cái cây và bộ rễ để nói về tình cảm của con người dành cho quê hương, cho cội nguồn.
Nói cho dễ hiểu nè: Cái cây muốn sống khỏe thì phải bám rễ sâu vào đất. Con người muốn lớn lên vững vàng thì phải nhớ đến nơi mình sinh ra, nhớ đến cha mẹ, ông bà, quê hương. Tác giả không nói thẳng ra là "tôi nhớ quê tôi lắm" mà lại mượn hình ảnh cây và cội để nói. Nói như vậy nghe nó sâu hơn, nó tình hơn, nó thơ hơn nhiều.
Giả sử mà tác giả viết thẳng: "Tôi rất nhớ quê hương," thì câu thơ nghe nhạt phèo, giống mấy dòng status trên mạng xã hội. Nhưng đổi thành "thương cây nhớ cội," tự nhiên người đọc thấy hình ảnh một cái cây đang vươn cành nhưng rễ vẫn cắm sâu vào đất, vẫn hướng về nơi nó lớn lên. Tự nhiên thấy thương thương, thấy buồn buồn.
Mà biện pháp ẩn dụ này hay ở chỗ: nó khiến người đọc phải tự nghĩ. Không ai nói thẳng ra cho nghe đâu, phải tự hiểu. Giống như mẹ tôi, muốn nhắc tôi học bài thì không bao giờ nói "con học bài đi" mà lại nói: "Người ta con nhà người ta..." Rồi tôi tự hiểu, tự đi học. À mà cái đó thì liên quan gì đâu nhỉ, tôi lan man quá.
Quay lại nhé. Biện pháp ẩn dụ trong câu thơ này có tác dụng rất lớn. Thứ nhất, nó làm cho câu thơ hình ảnh hóa — người đọc không chỉ đọc mà còn thấy được, thấy cái cây, thấy bộ rễ, thấy cả nỗi nhớ trong đó. Thứ hai, nó thể hiện sâu sắc tình yêu quê hương, lòng biết ơn cội nguồn. Thứ ba, nó làm cho câu thơ mượt mà, gợi cảm xúc hơn nhiều so với nói trực tiếp.
Tóm... à mà không được dùng từ đó. Nói chung là, nhờ có ẩn dụ mà từ một câu thơ ngắn ngủi, ta cảm nhận được cả một trời thương nhớ. Thương cây — là thương con người, thương chính mình, thương những gì thân thuộc. Nhớ cội — là nhớ quê, nhớ nhà, nhớ nơi mình bắt đầu.
Tối nay tôi gọi điện cho bà. Bà hỏi: "Học hành sao rồi?" Tôi đáp: "Dạ, hôm nay cháu hiểu câu 'thương cây nhớ cội' rồi bà." Bà cười: "Trời, học có mỗi vậy mà cũng khoe."
Ừ thì khoe. Nhưng ít ra giờ tôi không còn nghĩ có ai đó khóc vì cây bị sâu nữa.
Bài mẫu 2 — Nữ sinh trữ tình
Phân tích biện pháp tu từ trong câu thơ "lòng vẫn thương cây nhớ cội hoài"
Em còn nhớ hôm ấy, tiết ngữ văn, cô giáo đọc câu thơ "lòng vẫn thương cây nhớ cội hoài" bằng giọng rất nhẹ. Cả lớp im bặt. Em thì cứ ngẩn người ra, như thể câu thơ ấy chạm đúng vào một góc rất sâu trong lòng mình.
Xác định biện pháp tu từ
Câu thơ sử dụng biện pháp ẩn dụ. Ở đây, nhà thơ không nói thẳng ra rằng mình nhớ quê hương, nhớ nguồn gốc tổ tiên. Thay vào đó, ông dùng hình ảnh "cây" và "cội" để thay lời muốn nói.
Cây thì ai cũng biết rồi. Cái cây lớn lên, cành lá sum suê, nhưng tất cả đều bắt rễ từ một gốc rễ duy nhất. Gốc rễ ấy là nơi hút nước, hút chất dinh dưỡng, là nơi giữ cho cây đứng vững giữa trời bão gió. Không có cội, cây không thể tồn tại. Con người cũng vậy thôi. Dù đi đâu, làm gì, lớn khôn đến đâu, mỗi người đều bắt nguồn từ quê hương, từ gia đình, từ tổ tiên. "Cội" chính là ẩn dụ cho cái gốc gác, cái nguồn cội thiêng liêng ấy.
Còn "cây" ở đây là ẩn dụ cho chính con người - những người con xa xứ, lớn lên nhưng vẫn mang trong mình tình cảm gắn bó với nơi mình sinh ra.
Ngoài biện pháp ẩn dụ, em thấy câu thơ còn có sự điệp cấu trúc rất hay. Từ "vẫn" và "hoài" đứng hai bên, như hai cánh tay ôm lấy cả câu thơ, tạo ra cảm giác dai dẳng, không bao giờ dứt. Thương thì vẫn thương, nhớ thì cứ nhớ, không phải một lúc, một ngày, mà là mãi mãi, là suốt đời. Chính cách dùng từ này đã khiến cho câu thơ mang một nỗi buồn man mác, ngọt ngào, chứ không phải buồn đau, bi lụy.
Tác dụng của biện pháp tu từ
Biện pháp ẩn dụ ở đây có tác dụng rất lớn.
Thứ nhất, nó làm cho câu thơ trở nên đẹp hơn, gợi hình ảnh hơn. Nếu nhà thơ nói thẳng ra "lòng vẫn nhớ quê hương hoài", câu thơ sẽ nhạt nhẽo biết bao. Nhưng khi đặt hình ảnh cây và cội vào, câu thơ tự nhiên có sức gợi. Em đọc mà hình dung ra ngay một cái cây lớn, cành lá xum xuê, nhưng rễ thì vẫn cắm sâu vào đất mẹ. Hình ảnh ấy vừa quen thuộc, vừa gần gũi, lại vừa mang ý nghĩa sâu xa.
Thứ hai, ẩn dụ giúp thể hiện tình cảm một cách tinh tế, kín đáo. Nhà thơ không ồn ào, không hô hào. Ông chỉ nhẹ nhàng nói "thương cây nhớ cội", nhưng người đọc cảm nhận được cả một trời yêu thương chứa đựng trong đó. Đọc lên, em thấy mình cũng thương, cũng nhớ. Em nhớ bà ngoại, nhớ con đường nhỏ dẫn về nhà ngoại, nhớ cả cái mùi khói bếp chiều chiều quẩn quanh. Cái hay của ẩn dụ là nó không kể, nó gợi. Và chính sự gợi ấy khiến mỗi người tự tìm thấy nỗi nhớ của mình trong câu thơ.
Thứ ba, hai từ "vẫn" và "hoài" tạo nhịp điệu chậm, trầm, như tiếng thở dài nhẹ nhàng. Nhịp điệu ấy hòa quyện với hình ảnh ẩn dụ, khiến câu thơ trở nên da diết, sâu lắng. Em đọc câu thơ này, tự dưng thấy lòng mình chùng xuống. Không phải buồn, mà là một cảm giác rất khó tả - vừa thương, vừa nhớ, vừa biết ơn.
Cảm nhận cá nhân
Em là người con xa quê. Bố mẹ em lên thành phố làm việc từ lúc em mới 3 tuổi. Em lớn lên giữa phố xá ồn ào, nhưng mỗi lần về quê, thấy cánh đồng lúa xanh, thấy con mương nhỏ trước nhà bà, em lại thấy lòng mình bình yên lạ kỳ. Đọc câu thơ "lòng vẫn thương cây nhớ cội hoài", em hiểu ra một điều: dù em có đi đâu, ở đâu, thì trong em vẫn luôn có một phần thuộc về quê hương, thuộc về cội nguồn.
Câu thơ ngắn gọn mà chứa đựng cả một triết lý sống. Cây không thể tách khỏi cội. Con người không thể quên đi nguồn gốc. Và tình yêu thương ấy, giống như câu thơ, vẫn mãi vẹn nguyên, không bao giờ phai nhạt.
Bài mẫu 3 — Kể chuyện bất ngờ
Bài kiểm tra bất ngờ
Chuyện xảy ra vào tiết Văn thứ Tư tuần trước. Cô Hằng bước vào lớp, mặt lạnh tanh, đặt xịch xấp bài kiểm tra xuống bàn. Tim tôi thắt lại - bài tả cảnh đẹp quê hương, tôi viết có ba dòng!
"Lần này," cô nói, giọng nghiêm nghị, "điểm thấp lắm. Nhưng quan trọng hơn, nhiều em chưa hiểu đúng yêu cầu."
Rồi cô đọc một câu thơ: "Lòng vẫn thương cây nhớ cội hoài." Cô hỏi: "Biện pháp tu từ gì? Tác dụng?"
Lớp im phăng phắc. Mấy đứa giỏi cũng cúi gằm. Tôi thì mơ màng nghĩ đến con chó nhà hàng xóm bị ốm, chẳng hiểu gì.
Đúng lúc ấy, cô gọi: "Tuấn, em trả lời."
Tôi giật thót. Tuấn là thằng học dở nhất lớp, nhưng thật thà. Nó đứng dậy, ấp úng:
"Dạ... dạ là... ẩn dụ ạ?"
Cô Hằng nhìn Tuấn, rồi bất ngờ mỉm cười. "Đúng rồi. Nhưng em có hiểu tại sao không?"
Tuấn lắc đầu. Cô bước đến bên cửa sổ, nhìn ra khoảng sân trường đầy nắng.
"Thương cây nhớ cội," cô nói, giọng bỗng mềm lại. "Cây ở đây là... ai?"
Một bạn gái giơ tay: "Là con người ạ? Cội là... nguồn gốc?"
Cô gật. "Gần đúng. Nhưng chưa đủ. Cây không phải là con người. Cây là ẩn dụ cho con người. Cội là ẩn dụ cho quê hương, nguồn gốc. Tác dụng là gì?"
Tôi bỗng nhớ ông ngoại. Ông thường kể: "Hồi xưa, mỗi lần nhớ quê, ông lại ra vườn đứng dưới gốc cây khế mà khóc." Ông bảo cây khế ông trồng năm lên mười, giờ đã thành cổ thụ. Ông không về quê được, nhưng vẫn chăm cây như chăm người thân.
Tôi giơ tay, dù chưa bao giờ giơ trong môn Văn: "Thưa cô, tác dụng là... làm cho tình cảm quê hương thêm sâu sắc. Vì nếu nói thẳng 'nhớ quê' thì... thì bình thường quá. Nhưng nói 'thương cây nhớ cội' thì hình ảnh cây với cội gắn bó không rời, giống như người ta không thể cắt đứt với quê hương vậy."
Cả lớp quay ra nhìn tôi. Cô Hằng im một lúc, rồi nói: "Hay lắm. Tuấn, em có hiểu không?"
Tuấn gãi đầu: "Dạ... dạ là nhớ quê không phải là nhớ đường về nhà, mà là nhớ cả gốc cây, bờ rào, con mương... nhớ cái thân thuộc nhất ấy hả cô?"
Cả lớp bật cười. Nhưng cô Hằng không cười. Cô nói rất khẽ: "Chính xác. Tuấn nói đúng hơn cả nhiều người viết dài dòng."
Tiết học hôm ấy, chúng tôi tranh luận sôi nổi. Cô không chấm điểm nữa, mà kể cho nghe chuyện cô từng đi xa, tối nào cũng mơ thấy dòng sông trước nhà. Cô nói, có những tình cảm người ta không thể nói thẳng ra, phải mượn hình ảnh khác để diễn tả cho đúng, cho hay. Ấy là sức mạnh của ẩn dụ.
Cuối tiết, cô trả bài. Tôi được 4 điểm. Nhưng bên dưới, cô ghi: "Em hiểu hay hơn điểm số. Lần sau viết cho kỹ."
Ra chơi, Tuấn chạy lại: "Mày hay thật! Tao chỉ đoán mò mà được cô khen."
Tôi cười: "Tại ông ngoại tao hay kể chuyện ấy mà."
Về nhà, tôi thấy ông ngoại đang tưới cây khế. Ông cười: "Hôm nay học Văn gì đấy cháu?"
Tôi kể lại. Ông nghe xong, im lặng hồi lâu, rồi nói: "Cô giáo cháu dạy hay đấy. Nhớ cội không phải nhớ cái lớn lao đâu. Nhớ từng cọng rau, ngọn cỏ, cái cây mình từng trồng, từng trèo... nhớ cái thân thuộc như máu thịt ấy mới là nhớ thật."
Tôi bỗng hiểu. Thì ra trong câu thơ "lòng vẫn thương cây nhớ cội hoài", ẩn dụ không chỉ là biện pháp tu từ cần phân tích. Nó là cách người ta cất giữ những hình ảnh thân thương nhất vào lòng, để dù đi đâu, cũng không bao giờ quên mình từ đâu đến.
Và tôi cũng hiểu, đôi khi bài học hay nhất lại đến từ những câu trả lời ngờ nghệch nhất, từ những tình huống bất ngờ nhất. Như Tuấn, như ông ngoại, như cô Hằng chợt dịu dàng giữa tiết học nghiêm nghị.
Bài mẫu 4 — Trữ tình giàu hình ảnh
Hôm nay, khi đọc lại dòng thơ "lòng vẫn thương cây nhớ cội hoài", bỗng dưng tôi thấy tim mình nghẹn lại. Chữ nghĩa ấy sao mà giản dị quá, mà lại chạm được vào nơi sâu thẳm nhất của lòng người.
Biện pháp tu từ đầu tiên hiện ra ngay trước mắt. Đó là ẩn dụ. Thay vì nói trực tiếp "lòng vẫn thương nhớ quê hương, tổ tiên", nhà thơ đã dùng hình ảnh "cây" và "cội". Cây ở đây là hình ảnh ẩn dụ cho con người, cho cuộc đời mỗi chúng ta. Cội là bộ rễ, là nơi bắt đầu, ẩn dụ cho cội nguồn, cho quê hương, cho tổ tiên. Câu thơ như một sợi dây mềm mại buộc chặt con cây vào bộ rễ của nó. Nó không nói toạc ra mà để người đọc tự cảm, tự thấy rằng mình cũng là một cái cây, và không có cái cây nào sống được nếu thiếu đi bộ rễ.
Nhưng nếu chỉ có ẩn dụ, câu thơ có lẽ sẽ chỉ dừng lại ở mức đẹp. Cái làm nó trở nên da diết, trở thành một nỗi niềm khắc khoải, chính là sự kết hợp với nhân hóa. Từ "thương" và "nhớ" – hai trạng thái cảm xúc rất người – được đặt vào cho cái "lòng". Nhưng lạ thay, nó không chỉ là lòng người. Nó như thể lòng của chính cái cây ấy, của vạn vật. Cái cây biết thương, biết nhớ. Cái cội nguồn vô tri bỗng trở thành một bến đỗ, một người mẹ để hoài niệm. Cách nhân hóa này khiến cho ranh giới giữa con người và vạn vật, giữa hữu hình và vô hình, mờ đi. Ta cảm thấy nỗi nhớ không chỉ thuộc về mình, mà thuộc về cả trời đất, cây cỏ. Nó là một nỗi nhớ phổ quát, một bản năng của mọi sinh linh.
Tác dụng của sự kết hợp tu từ ấy thật nhiệm màu. Nó biến một khái niệm trừu tượng – "lòng thương nhớ cội nguồn" – thành một hình ảnh cụ thể, thân thuộc, ai cũng có thể hình dung. Đó là hình ảnh một cái cây xanh tốt, nhưng rễ thì vẫn cắm sâu vào lòng đất mẹ, hút nhựa sống từ nơi ấy. Từ đó, tình cảm thiêng liêng với quê cha đất tổ không còn là điều phải rao giảng, mà tự nó thấm vào lòng người như nước thấm vào đất. Nó gợi lên một nỗi buồn đẹp, một sự hoài niệm trong sáng, không u uất. Nó cũng ngầm khẳng định một quy luật muôn đời: dù có đi đâu, làm gì, ta vẫn là một nhánh cây từ cội nguồn ấy mọc lên. Phủ nhận cội nguồn là phủ nhận chính mình.
Tôi bỗng nhớ đến ngoại tôi. Ngoại hay ngồi ở hiên nhà, nhìn cái cây khế trước ngõ mà kể chuyện ngày xưa. Cây khế ấy ông tôi trồng. Mỗi lần kể, mắt ngoại lại xa xăm. Có lẽ trong lòng ngoại, cái cây ấy không chỉ là cây. Nó là cả một thời gian khó, là hình bóng ông, là những đứa con xa xứ. "Thương cây nhớ cội" của ngoại là vậy. Nó là sự kết tinh của ký ức, của máu thịt, của những điều không bao giờ cũ. Dòng thơ ấy, vì thế, không chỉ là một câu văn hay. Nó là một lời thì thầm từ quá khứ vọng về, nhắc nhở mỗi đứa con đang lớn lên rằng: Đừng bao giờ quên mình từ đâu đến. Đừng bao giờ để cội rễ khô cằn. Vì khi đó, chính mình cũng sẽ héo mòn.