Giải Khoa Học Tự nhiên 8 trang 159

Bài 38: Hệ nội tiết ở người

---

Câu hỏi mở đầu bài

Đề bài: Với chiều cao 2,51 m, anh Kosen người Thổ Nhĩ Kì được sách Kỉ lục Guinness ghi nhận là người đàn ông cao nhất thế giới. Ngược lại, với chiều cao 0,51 m, anh Dangi người Nepal được ghi nhận là người đàn ông trưởng thành thấp nhất thế giới. Điều gì khiến họ cao lớn hoặc thấp bé bất thường so với chúng ta?

Cách giải

Bước 1: Xác định yếu tố ảnh hưởng đến chiều cao.

Chiều cao của con người chịu ảnh hưởng lớn bởi hormone tăng trưởng (GH – Growth Hormone) do tuyến yên tiết ra.

Bước 2: Giải thích hiện tượng.

• Anh Kosen cao 2,51 m là do tuyến yên tiết ra quá nhiều hormone tăng trưởng (GH) trong giai đoạn phát triển, khiến xương dài ra bất thường → gây bệnh khổng lồ (gigantism).
• Anh Dangi cao 0,51 m là do tuyến yên tiết ra quá ít hormone tăng trưởng, khiến xương không phát triển đầy đủ → gây bệnh lùn (dwarfism).

Đáp án: Điều khiến họ cao lớn hoặc thấp bé bất thường là do sự rối loạn hoạt động tiết hormone tăng trưởng (GH) của tuyến yên. Tiết quá nhiều GH gây bệnh khổng lồ, tiết quá ít GH gây bệnh lùn.

💡 Mẹo nhớ: "Yên tăng – người cao, Yên giảm – người thấp" (Tuyến yên tăng tiết GH → cao bất thường; tuyến yên giảm tiết GH → thấp bất thường).

---

Câu 1

Đề bài: Nêu chức năng của các tuyến nội tiết.

Cách 1 — Trình bày theo từng tuyến

Bước 1: Liệt kê các tuyến nội tiết chính và chức năng tương ứng.

Bước 2: Tổng kết chức năng chung.

Đáp án: Các tuyến nội tiết tiết ra hormone, vận chuyển theo đường máu đến cơ quan đích, giúp điều hòa hoạt động của các cơ quan, duy trì sự ổn định của môi trường trong cơ thể. Cụ thể: - Tuyến yên: kích thích hoạt động nhiều tuyến nội tiết khác, ảnh hưởng đến sự tăng trưởng cơ và xương, trao đổi nước ở thận, co thắt tử cung, tiết sữa. - Tuyến giáp: điều hòa trao đổi chất, chuyển hóa năng lượng, điều hòa calcium và phosphorus trong máu. - Tuyến tụy: điều hòa lượng đường glucose trong máu (insulin giảm đường huyết, glucagon tăng đường huyết). - Tuyến trên thận: tăng nhịp tim, co mạch, tăng nhịp hô hấp, tăng đường huyết khi cần; điều hòa nồng độ muối khoáng trong máu. - Tuyến sinh dục: kích thích phát triển đặc điểm sinh dục, sinh tinh trùng (nam), phát triển và rụng trứng (nữ), gây biến đổi cơ thể ở tuổi dậy thì.

Cách 2 — Trình bày theo chức năng chung

Chức năng chung của các tuyến nội tiết là tiết hormone vào máu để:

1. Điều hòa hoạt động của các cơ quan trong cơ thể.
2. Duy trì sự ổn định của môi trường bên trong (nội môi).
3. Ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng và phát triển.

Hormone có hoạt tính sinh học cao nên chỉ cần lượng rất nhỏ cũng gây hiệu quả rõ rệt.

---

Câu 2

Đề bài: Em hãy giải thích vì sao hoạt động của các hormone tuyến tụy giúp ổn định lượng đường trong máu. Quá trình tiết hormone điều hòa đường huyết bị rối loạn có thể dẫn đến hậu quả gì?

Cách 1 — Giải thích theo cơ chế phối hợp đối lập

Bước 1: Nêu hai hormone của tuyến tụy và tác dụng.

• Insulin: chuyển hóa glucose trong máu thành glycogen dự trữ ở gan → làm giảm đường huyết khi đường huyết tăng.
• Glucagon: chuyển hóa glycogen ở gan thành glucose đưa vào máu → làm tăng đường huyết khi đường huyết giảm.

Bước 2: Giải thích cơ chế ổn định.

Hai hormone này hoạt động đối lập nhau, phối hợp nhịp nhàng:

• Khi ăn xong, đường huyết tăng → tuyến tụy tiết nhiều insulin → glucose được chuyển thành glycogen → đường huyết giảm về mức bình thường.
• Khi đói hoặc vận động nhiều, đường huyết giảm → tuyến tụy tiết nhiều glucagon → glycogen được chuyển thành glucose → đường huyết tăng về mức bình thường.

Nhờ sự phối hợp đối lập này, lượng đường trong máu luôn được duy trì ổn định ở mức khoảng 0,1%.

Bước 3: Nêu hậu quả khi rối loạn.

Khi quá trình tiết hormone điều hòa đường huyết bị rối loạn:

• Nếu thiếu insulin (hoặc insulin không hoạt động hiệu quả): đường huyết tăng cao liên tục → gây bệnh đái tháo đường (tiểu đường). Hậu quả: tổn thương mạch máu, thận, mắt, thần kinh, lâu lành vết thương.
• Nếu thừa insulin: đường huyết giảm quá thấp → gây hạ đường huyết, có thể dẫn đến hoa mắt, chóng mặt, co giật, hôn mê.

Đáp án: - Hoạt động của hormone tuyến tụy giúp ổn định đường huyết vì hai hormone insulin và glucagon có tác dụng đối lập nhau: insulin làm giảm đường huyết khi đường huyết tăng, glucagon làm tăng đường huyết khi đường huyết giảm. Nhờ sự phối hợp này, lượng đường trong máu luôn ổn định. - Khi quá trình tiết hormone bị rối loạn (ví dụ thiếu insulin), đường huyết tăng cao kéo dài, dẫn đến bệnh đái tháo đường, gây tổn thương nhiều cơ quan như mạch máu, thận, mắt, thần kinh.

Cách 2 — Giải thích bằng sơ đồ logic

Đường huyết TĂNG → Tuyến tụy tiết INSULIN → Glucose → Glycogen (dự trữ ở gan) → Đường huyết GIẢM về bình thường

Đường huyết GIẢM → Tuyến tụy tiết GLUCAGON → Glycogen → Glucose (đưa vào máu) → Đường huyết TĂNG về bình thường

Hai quá trình này tạo thành vòng điều hòa ngược, giữ đường huyết ổn định.

Rối loạn → Hậu quả:

• Thiếu/mất insulin → đường huyết cao mãn tính → bệnh đái tháo đường.
• Thừa insulin → đường huyết quá thấp → hạ đường huyết, hôn mê.

💡 Mẹo nhớ: "Insulin – In (đưa đường vào dự trữ) – giảm đường huyết. Glucagon – Go (đưa đường ra máu) – tăng đường huyết."

---

🎯 Ghi nhớ: - Các tuyến nội tiết tiết hormone vào máu để điều hòa hoạt động cơ thể. Hormone có hoạt tính sinh học cao, chỉ cần lượng nhỏ đã gây hiệu quả lớn. - Tuyến yên là "nhạc trưởng" điều khiển nhiều tuyến nội tiết khác. - Tuyến tụy là tuyến pha (vừa nội tiết vừa ngoại tiết), điều hòa đường huyết nhờ cặp hormone đối lập: insulin và glucagon. - Rối loạn nội tiết có thể gây nhiều bệnh nguy hiểm: đái tháo đường, bệnh khổng lồ, bệnh lùn, bướu cổ...