Giải Khoa Học Tự nhiên 8 trang 191

Tóm tắt lý thuyết

Trang sách trình bày ba ý chính về cân bằng tự nhiên:

• Khống chế sinh học: số lượng cá thể của quần thể này bị quần thể kia kìm hãm ở một mức nhất định và ngược lại. Ứng dụng thực tế là dùng thiên địch để diệt sâu hại thay cho thuốc hóa học.
• Cân bằng tự nhiên trong hệ sinh thái: là trạng thái ổn định tự nhiên, thể hiện qua sự phân bố các quần thể phù hợp điều kiện sống và mối quan hệ dinh dưỡng giữa các loài. Đây là trạng thái động, thay đổi theo mùa và ngày đêm.
• Nguyên nhân mất cân bằng: chủ yếu do hoạt động của con người (phá rừng, săn bắt, khai thác quá mức, ô nhiễm) và một phần do thiên tai.

---

Câu hỏi trang 189: Quan sát Hình 46.2

Đề: Quan sát Hình 46.2, em hãy cho biết số lượng cá thể thỏ tuyết và linh miêu khống chế lẫn nhau như thế nào.

Trả lời:

Số lượng thỏ tuyết và linh miêu biến động theo chu kì và phụ thuộc lẫn nhau:

• Khi số lượng thỏ tuyết tăng → thức ăn cho linh miêu dồi dào → linh miêu tăng theo (đường linh miêu lên ngay sau đường thỏ tuyết).
• Khi linh miêu tăng nhiều → ăn thịt thỏ nhiều hơn → số lượng thỏ tuyết giảm.
• Khi thỏ tuyết giảm → linh miêu thiếu thức ăn → linh miêu cũng giảm.
• Khi linh miêu giảm → thỏ ít bị săn → thỏ tuyết lại tăng, lặp lại chu kì mới.

Đây chính là hiện tượng khống chế sinh học: số lượng con mồi (thỏ tuyết) và vật ăn thịt (linh miêu) kìm hãm lẫn nhau, giữ cả hai quần thể dao động quanh một mức ổn định.

---

Câu hỏi trang 190

Câu 1: Sự phân tầng thực vật (Hình 46.3)

Đề: Quan sát Hình 46.3, cho biết sự phân tầng của các quần thể thực vật trong hình phù hợp như thế nào với điều kiện môi trường.

Trả lời:

Rừng mưa nhiệt đới phân thành nhiều tầng (tầng cây gỗ lớn, gỗ vừa, gỗ nhỏ, tầng cây bụi và cỏ). Sự phân tầng này phù hợp với điều kiện môi trường, đặc biệt là nhu cầu ánh sáng:

Nhờ phân tầng, các loài thực vật tận dụng tối đa ánh sáng theo từng mức nhu cầu, đồng thời chia sẻ không gian và nguồn dinh dưỡng → giảm cạnh tranh, giúp nhiều loài cùng tồn tại và sử dụng hợp lí nguồn sống.

Câu 2: Mối quan hệ dinh dưỡng (Hình 46.4)

Đề: Quan sát Hình 46.4, phân tích một số mối quan hệ về dinh dưỡng giữa các loài và cho biết loài sinh vật nào có ảnh hưởng lớn nhất đến sự tồn tại của các loài khác trong quần xã. Tại sao?

Trả lời:

Một số mối quan hệ dinh dưỡng (chuỗi thức ăn):

• Cỏ → Châu chấu → Ếch → Rắn → Đại bàng
• Cỏ → Chuột → Cú → Đại bàng
• Cỏ → Thỏ → Cáo
• Cỏ → Chuột → Rắn

Các chuỗi này liên kết với nhau tạo thành lưới thức ăn.

Loài có ảnh hưởng lớn nhất là cỏ (sinh vật sản xuất).

Lý do: cỏ là điểm khởi đầu của mọi chuỗi thức ăn, cung cấp năng lượng cho toàn bộ các loài khác. Nếu cỏ biến mất, các loài ăn cỏ (thỏ, chuột, châu chấu) mất thức ăn → các loài ăn thịt phía sau (ếch, rắn, cú, cáo, đại bàng) cũng mất nguồn sống → cả quần xã sụp đổ. Vì vậy sự tồn tại của cỏ quyết định sự tồn tại của tất cả các loài còn lại.

---

Câu hỏi mục II trang 190

Câu 1: Nguyên nhân tác động mạnh gây mất cân bằng tự nhiên ở Việt Nam

Đề: Trong các nguyên nhân trên, hãy cho biết những nguyên nhân nào có tác động mạnh gây mất cân bằng tự nhiên ở Việt Nam.

Trả lời:

Ở Việt Nam, các nguyên nhân tác động mạnh nhất là do hoạt động của con người:

• Phá rừng, đốt rừng làm nương rẫy → mất nơi ở của nhiều loài.
• Săn bắt, buôn bán động vật hoang dã trái phép → nhiều loài suy giảm, có nguy cơ tuyệt chủng.
• Khai thác tài nguyên quá mức (khoáng sản, thủy sản, gỗ).
• Chất thải sinh hoạt, công nghiệp, nông nghiệp gây ô nhiễm đất, nước, không khí.
• Du nhập các loài ngoại lai (ốc bươu vàng, cây mai dương…) đe dọa hệ sinh thái bản địa.

Câu 2: Biện pháp bảo vệ, duy trì cân bằng tự nhiên

Đề: Tìm hiểu và nêu thêm các biện pháp bảo vệ, duy trì cân bằng tự nhiên.

Trả lời:

• Trồng rừng, phủ xanh đất trống đồi trọc; bảo vệ rừng đầu nguồn.
• Thành lập và bảo vệ các khu bảo tồn, vườn quốc gia.
• Nghiêm cấm săn bắt, buôn bán động vật hoang dã quý hiếm.
• Xử lí rác thải, nước thải đúng quy định; hạn chế dùng thuốc hóa học trong nông nghiệp (dùng thiên địch).
• Khai thác tài nguyên hợp lí, có kế hoạch; sử dụng năng lượng sạch.
• Kiểm soát chặt chẽ loài ngoại lai.
• Tuyên truyền, giáo dục nâng cao ý thức bảo vệ môi trường và đa dạng sinh học.

---

Tổng kết: hai trang này giúp em hiểu rõ khống chế sinh học giữ cân bằng quần thể, sự phân tầng và lưới thức ăn duy trì ổn định hệ sinh thái, đồng thời nhận biết nguyên nhân con người là tác nhân chính gây mất cân bằng và các biện pháp khắc phục.