Giải Khoa học tự nhiên 9 trang 183
Lời giải chi tiết SGK Lớp 9 · Môn Khoa Há»c Tá»± NhiĂªn · Trang 183–184
Tóm tắt lý thuyết
I – Nhiễm sắc thể
- Khái niệm: Khi nhuộm tế bào bằng thuốc nhuộm kiềm tính và quan sát dưới kính hiển vi quang học, trong nhân tế bào xuất hiện các cấu trúc bắt màu đậm, biến đổi hình dạng khi tế bào phân chia. Những cấu trúc đó gọi là nhiễm sắc thể (NST).
- Hình dạng NST:
- Quan sát rõ nhất ở kì giữa của phân bào, khi NST ở trạng thái kép và đóng xoắn cực đại.
- Hình dạng thường gặp: hình que, hình chữ V, hình chữ X, hình hạt…
- Mỗi NST kép gồm hai chromatid chị em gắn nhau ở tâm động.
- Tâm động giúp NST gắn vào thoi phân bào. Vị trí tâm động: ở giữa (tâm cân), ở đầu mút (tâm mút), hoặc ở vị trí khác (tâm lệch).
- Cấu trúc NST:
- NST được cấu tạo từ DNA và protein histone.
- Mỗi chromatid gồm một phân tử DNA liên kết với nhiều protein histone tạo thành sợi nhiễm sắc, sợi này cuộn xoắn qua nhiều mức tạo nên NST.
- Nhờ cách đóng gói này, DNA dài hàng mét vẫn nằm gọn trong nhân tế bào. NST là cấu trúc mang gene, các gene sắp xếp theo chiều dọc trên NST.
Câu hỏi mở đầu
Đề: Hệ gene của người gồm nhiều phân tử DNA, cấu tạo từ khoảng 3 tỉ cặp nucleotide, tổng chiều dài lên tới hàng mét. Bằng cách nào DNA lớn như vậy lại sắp xếp được trong nhân có đường kính chỉ 5 μm?
Lời giải:
DNA không nằm thẳng mà liên kết với protein histone tạo thành sợi nhiễm sắc. Sợi nhiễm sắc tiếp tục cuộn xoắn nhiều lần qua nhiều mức độ khác nhau, làm chiều dài rút ngắn hàng nghìn lần. Nhờ cơ chế "đóng gói" cuộn xoắn này, phân tử DNA dài hàng mét được nén gọn lại và sắp xếp vừa vặn trong nhân tế bào đường kính 5 μm.
Mục I.1: Câu hỏi về khái niệm NST (Hình 42.1)
Câu 1. NST phân bố ở đâu trong tế bào?
Trả lời: NST nằm trong nhân tế bào. Quan sát Hình 42.1 thấy các NST ở dạng sợi mảnh phân bố bên trong nhân (được bao bởi màng nhân).
Câu 2. Nêu khái niệm NST.
Trả lời: Nhiễm sắc thể là những cấu trúc nằm trong nhân tế bào, bắt màu đậm khi nhuộm bằng thuốc nhuộm kiềm tính, có thể quan sát dưới kính hiển vi quang học và biến đổi hình dạng trong quá trình tế bào phân chia.
Mục I.2a: Câu hỏi về hình dạng NST (Hình 42.2)
Câu 1. Mô tả hình dạng và gọi tên vị trí tâm động của mỗi NST trong Hình 42.2 a, b, c, d.
| Hình | Hình dạng NST | Vị trí tâm động |
|---|---|---|
| a) | Hình que (thẳng) | Tâm động nằm ở đầu mút → tâm mút |
| b) | Hình chữ V | Tâm động nằm ở vị trí lệch về một phía → tâm lệch |
| c) | Hình hạt (nhỏ, gần tròn) | Tâm động nằm ở giữa → tâm cân |
| d) | Hình chữ X | Tâm động nằm ở giữa → tâm cân |
Giải thích: Tên gọi vị trí tâm động dựa vào việc tâm động chia NST thành hai cánh dài bằng nhau hay không.
- Tâm cân: tâm động ở giữa, hai cánh gần bằng nhau.
- Tâm lệch: tâm động lệch về một bên, một cánh ngắn và một cánh dài.
- Tâm mút: tâm động ở đầu mút NST.
Câu 2. Các vị trí A, B, C ở Hình 42.2d tương ứng với những bộ phận nào của NST?
Trả lời:
- A: cánh (cánh ngắn) của NST.
- B: tâm động – nơi hai chromatid chị em gắn với nhau.
- C: cánh (cánh dài) của NST.
Giải thích: NST kép hình chữ X gồm hai chromatid chị em nối nhau tại tâm động (B). Tâm động chia NST thành cánh ngắn (A) và cánh dài (C).
Mục I.2b: Câu hỏi về cấu trúc NST (Hình 42.4)
Câu 1. Mỗi NST trong tế bào ở Hình 42.4 chứa bao nhiêu phân tử DNA?
Trả lời: Mỗi NST ở trạng thái đơn (chưa nhân đôi) chứa một phân tử DNA. Vì mỗi chromatid gồm một phân tử DNA liên kết với protein histone, nên một NST đơn (một chromatid) chỉ mang một phân tử DNA.
Câu 2. Các gene được sắp xếp như thế nào trên NST?
Trả lời: Các gene nằm trên phân tử DNA và được sắp xếp theo một trình tự xác định, theo chiều dọc của NST. Mỗi gene chiếm một vị trí riêng, không chồng lấn lên nhau.
Giải thích: Vì gene là một đoạn của phân tử DNA, mà DNA xếp dọc theo NST, nên các gene cũng được phân bố tuần tự theo chiều dài của NST.
Hai trang này mới chỉ là phần mở đầu (khái niệm, hình dạng, cấu trúc NST). Phần bộ NST lưỡng bội – đơn bội và thực hành sẽ ở các trang sau. Nếu em gửi tiếp trang 183–184 thật, cô sẽ giải tiếp giúp em nhé.