Giải Ngữ Văn 9 - Tập 1 trang 147
Lời giải chi tiết SGK Lớp 9 · Môn Ngữ Văn · Trang 147–148
B. THỰC HIỆN CÁC YÊU CẦU
PHẦN 1: CHỌN PHƯƠNG ÁN ĐÚNG (LÀM VÀO VỞ)
Câu 1
Đề bài: Những dấu hiệu nào cho thấy đoạn trích mang đặc điểm của thể thơ song thất lục bát?
Cách giải
Bước 1: Nhận diện đặc điểm thể thơ song thất lục bát
- Thể thơ song thất lục bát có cấu trúc: câu 7 chữ xen kẽ câu 6 chữ, câu 8 chữ
- Vần điệu: các câu liên nhau có hiệp vần
- Biện pháp tu từ: sử dụng đa dạng các biện pháp nghệ thuật
- Cảm xúc: thể hiện tâm trạng, cung bậc tình cảm của nhà thơ
Bước 2: Phân tích các phương án
- A. Ngôn ngữ được tác giả sử dụng trong đoạn trích → Chưa đủ đặc trưng
- B. Số tiếng trong các câu thơ và cách hiệp vần giữa các câu thơ liên nhau → Đúng (đây là dấu hiệu đặc trưng nhất)
- C. Các biện pháp tu từ được tác giả sử dụng trong đoạn trích → Không phải dấu hiệu riêng
- D. Những cung bậc cảm xúc được nhà thơ thể hiện trong đoạn trích → Không phải dấu hiệu hình thức
Đáp án: B
💡 Mẹo nhớ: Thể thơ = hình thức → nhìn vào số chữ và vần điệu trước tiên!
Câu 2
Đề bài: Cách hiệp vần nào được sử dụng trong đoạn trích trên?
Cách giải
Phân tích: Trong thể thơ song thất lục bát:
- Không phải tất cả các câu đều hiệp vần
- Chỉ một số câu liên nhau hiệp vần với nhau theo quy luật nhất định
Đáp án: B. Chỉ có một số câu liên nhau hiệp vần với nhau
Câu 3
Đề bài: Trạng thái cảm xúc gì của nhà thơ được thể hiện trong hai câu thơ: Làm sao bác với về ngay,/ Chợt nghe tôi bổng chân tay rụng rời?
Cách giải
Bước 1: Phân tích nội dung câu thơ
- "Làm sao bác với về ngay" → sự vội vã, gấp gáp
- "Chợt nghe tôi bổng chân tay rụng rời" → sự bất ngờ, sốc, yếu đuối
Bước 2: Xác định cảm xúc
- Không phải bình tĩnh, thần nhiên (loại A)
- Không phải thẳng thốt, hùng hổ (loại B)
- Tuyệt vọng, sợ hãi (chọn C) → phù hợp với "chân tay rụng rời"
- Không phải cô đơn, thương mình (loại D)
Đáp án: C. Tuyệt vọng, sợ hãi
Câu 4
Đề bài: Trong hai câu thơ: Ai chẳng biết chân đời là phải/ Với vàng sao đã mài lên tiền, biện pháp tu từ nào đã được sử dụng?
Cách giải
Phân tích:
- "Ai chẳng biết chân đời là phải" → câu hỏi tu từ (ai cũng biết)
- "Với vàng sao đã mài lên tiền" → so sánh (vàng ≠ tiền, ẩn dụ về sự khác biệt giá trị)
- Đây là phép so sánh ngầm, đối chiếu giữa hai thứ có giá trị khác nhau
Đáp án: A. So sánh
Câu 5
Đề bài: Nhận định nào nêu đúng nội dung chính của đoạn trích?
Cách giải
Phân tích từng phương án:
- A. Đoạn trích nói về những kỉ niệm thời trẻ của tác giả với bạn → Sai (không phải kỉ niệm)
- B. Đoạn trích thể hiện sự bị quan của tác giả trước một sự việc đau thương → Sai (không bị quan mà chủ động phê phán)
- C. Đoạn trích là tiếng lòng bi thiết của tác giả khi nghe tin bạn quý vừa mất → Sai (không phải tin mất mà là tin bạn bị bắt)
- D. Đoạn trích cho thấy nhận thức của tác giả về quy luật tất yếu của đời người → Đúng (thể hiện quan điểm về công lý, chân lý)
Đáp án: D
PHẦN 2: TRẢ LỜI CÂU HỎI
Câu 1
Đề bài: Tâm trạng của tác giả được thể hiện như thế nào trong đoạn trích?
Cách giải
Bước 1: Xác định các cung bậc tâm trạng trong đoạn trích
Bước 2: Phân tích biểu hiện cụ thể
Trả lời: Tâm trạng của tác giả trong đoạn trích thể hiện qua nhiều cung bậc: - Sốc, bàng hoàng: "Chợt nghe tôi bổng chân tay rụng rời" - phản ứng tức thời khi nghe tin bạn bị bắt - Đau đớn, thương xót: "Rượu ngon không có bạn hiền" - nỗi cô đơn khi mất người bạn tri kỷ - Phẫn nộ, bất bình: "Với vàng sao đã mài lên tiền" - phê phán sự bất công của xã hội - Kiên định, tin tưởng: "Giường kia treo cũng hững hờ, / Đàn kia gãy cũng ngẩn ngơ tiếng đàn" - niềm tin vào giá trị chân chính Tâm trạng chuyển từ cá nhân (đau buồn) sang xã hội (phê phán), thể hiện tư tưởng nhân văn sâu sắc.
Câu 2
Đề bài: Những biểu hiện nào cho thấy tình cảm sâu nặng giữa tác giả và người bạn của mình?
Cách giải
Phân tích các chi tiết thể hiện tình bạn:
Trả lời: Tình cảm sâu nặng giữa tác giả và người bạn được thể hiện qua: 1. Phản ứng tức thời khi nghe tin: - "Chợt nghe tôi bổng chân tay rụng rời" - sốc, đau đớn như mất đi một phần của mình 2. Sự trống vắng không thể lấp đầy: - "Rượu ngon không có bạn hiền" - rượu ngon nhưng không bạn thì vô vị - "Không mua không phải không tiền không mua" - không phải không có tiền mà không muốn uống vì thiếu bạn 3. Niềm tin vào giá trị của bạn: - "Ai chẳng biết chân đời là phải" - khẳng định bạn là người chân chính - "Với vàng sao đã mài lên tiền" - bạn có giá trị như vàng, không thể đánh đồng với tiền tục 4. Sự đồng cảm sâu sắc: - Các hình ảnh "giường treo", "đàn gãy" - tượng trưng cho sự mất mát, trống vắng trong tâm hồn tác giả
Câu 3
Đề bài: Chỉ ra các từ lấy được sử dụng trong đoạn trích và phân tích hiệu quả nghệ thuật ở từng trường hợp.
Cách giải
Bước 1: Tìm các từ lấy trong đoạn trích
Bước 2: Phân tích tác dụng từng từ
Trả lời: Các từ lấy trong đoạn trích: 1. "Không mua không phải không tiền không mua" - Lặp từ "không" 4 lần - Hiệu quả: Nhấn mạnh lý do không mua rượu không phải vì nghèo mà vì thiếu bạn, tạo nhịp điệu mạnh mẽ, thể hiện sự khẳng định 2. "Câu thơ nghĩ đến do không viết" - Lặp âm "không" - Hiệu quả: Thể hiện sự trống rỗng, mất hứng sáng tác khi không có bạn 3. "Giường kia treo cũng hững hờ, / Đàn kia gãy cũng ngẩn ngơ tiếng đàn" - Lặp cấu trúc "...kia...cũng..." - Hiệu quả: Tạo sự song hành, nhấn mạnh nhiều vật đều mất ý nghĩa khi bạn không còn, tăng cảm giác trống vắng
Câu 4
Đề bài: Em cần làm gì để biết ý nghĩa của các điển tích được tác giả sử dụng trong đoạn trích? Phân tích tác dụng của các điển tích đó.
Cách giải
Phần 1: Cách tìm hiểu điển tích
Trả lời: Để hiểu ý nghĩa các điển tích, em cần: 1. Tra cứu từ điển, sách tham khảo về văn học, lịch sử 2. Tìm kiếm trên internet các nguồn uy tín về điển tích Trung Hoa 3. Hỏi thầy cô, người am hiểu về văn học cổ điển 4. Đọc chú thích trong sách giáo khoa hoặc sách nghiên cứu 5. Đọc thêm các tác phẩm có sử dụng điển tích tương tự để hiểu ngữ cảnh
Phần 2: Phân tích tác dụng các điển tích
Các điển tích và tác dụng: 1. "Giường kia treo cũng hững hờ" - Điển tích: Giường treo (cầm) - nhạc cụ của Bá Nha, chỉ chơi cho Tử Kỳ nghe - Tác dụng: Ẩn dụ tình bạn tri âm tri kỷ, khi mất bạn thì nhạc cũng không còn ý nghĩa 2. "Đàn kia gãy cũng ngẩn ngơ tiếng đàn" - Điển tích: Đàn gãy - Tử Kỳ chết, Bá Nha đập vỡ đàn vì không còn ai hiểu nhạc - Tác dụng: Nhấn mạnh tình bạn sâu sắc, không thể thay thế Hiệu quả chung: - Làm phong phú nội dung, tăng chiều sâu văn hóa - Thể hiện trình độ học vấn của tác giả - Tạo sự liên tưởng, gợi cảm xúc mạnh mẽ - Nâng tầm ý nghĩa từ tình bạn cá nhân lên giá trị phổ quát
Câu 5
Đề bài: Ở những câu thơ sau, biện pháp tu từ điệp ngữ có tác dụng như thế nào trong việc diễn tả các cung bậc cảm xúc của nhà thơ?
Rượu ngon không có bạn hiền,
Không mua không phải không tiền không mua.
Câu thơ nghĩ đến do không viết,
Viết đưa ai, ai biết mà đưa?
Giường kia treo cũng hững hờ,
Đàn kia gãy cũng ngẩn ngơ tiếng đàn.
Cách giải
Phân tích từng điệp ngữ:
Trả lời: 1. "Không mua không phải không tiền không mua" - Điệp ngữ: lặp từ "không" 4 lần - Tác dụng: + Nhấn mạnh lý do không mua rượu là vì thiếu bạn, không phải vì nghèo + Thể hiện sự khẳng định mạnh mẽ, quyết liệt + Tạo nhịp điệu trầm hùng, nặng nề như tâm trạng đau buồn 2. "Câu thơ nghĩ đến do không viết, / Viết đưa ai, ai biết mà đưa?" - Điệp ngữ: lặp từ "viết", "đưa", "ai" - Tác dụng: + Thể hiện sự mất phương hướng, lạc lõng khi mất người tri kỷ + Câu hỏi chồng câu hỏi tạo cảm giác bế tắc, vô vọng + Nhấn mạnh không ai có thể thay thế được người bạn 3. "Giường kia treo cũng hững hờ, / Đàn kia gãy cũng ngẩn ngơ tiếng đàn" - Điệp ngữ: lặp cấu trúc "...kia...cũng..." - Tác dụng: + Tạo sự song hành, liệt kê nhiều vật mất ý nghĩa + Nhấn mạnh sự trống vắng lan tỏa khắp không gian + Tăng cường cảm giác cô đơn, lạnh lẽo Tác dụng chung của điệp ngữ: - Tạo nhịp điệu, âm hưởng đặc biệt cho câu thơ - Nhấn mạnh cảm xúc đau buồn, mất mát sâu sắc - Thể hiện tâm trạng day dứt, trăn trở của nhà thơ - Làm nổi bật giá trị tình bạn tri kỷ không thể thay thế
2. VIẾT
Đề bài: Viết bài văn phân tích trích đoạn bài thơ Khóc Dương Khuê ở phần Đọc.
Cách 1 — Dàn ý chi tiết
MỞ BÀI:
- Giới thiệu tác giả Nguyễn Văn Hạnh và bài thơ Khóc Dương Khuê
- Hoàn cảnh sáng tác: viết để khóc người bạn tri kỷ bị bắt
THÂN BÀI:
Phần 1: Nội dung - Tình bạn tri kỷ sâu sắc
- Phản ứng tức thời: "chân tay rụng rời" - đau đớn, sốc
- Sự trống vắng: "Rượu ngon không có bạn hiền" - mất đi ý nghĩa cuộc sống
- Khẳng định giá trị: "Với vàng sao đã mài lên tiền" - bạn quý hơn vàng
Phần 2: Nghệ thuật - Biện pháp tu từ độc đáo
- Điệp ngữ: "không...không...không...không" - nhấn mạnh cảm xúc
- Điển tích: giường treo, đàn gãy - tình bạn tri âm
- So sánh: vàng ≠ tiền - phê phán xã hội
Phần 3: Ý nghĩa - Giá trị nhân văn
- Tình bạn chân chính vượt qua thử thách
- Phê phán xã hội bất công
- Khẳng định giá trị đạo đức, chân lý
KẾT BÀI:
- Tổng kết giá trị tác phẩm
- Ý nghĩa với bản thân
Cách 2 — Bài văn mẫu (tóm tắt)
Gợi ý viết: Bài thơ Khóc Dương Khuê của Nguyễn Văn Hạnh là tiếng khóc đau thương cho người bạn tri kỷ. Qua những vần thơ song thất lục bát, tác giả đã thể hiện tình bạn sâu sắc và lên án xã hội bất công. Nội dung bài thơ xoay quanh nỗi đau mất mát khi người bạn bị bắt. Phản ứng "chân tay rụng rời" cho thấy cú sốc tâm lý. Hình ảnh "rượu ngon không có bạn hiền" thể hiện sự trống vắng không thể lấp đầy. Đặc biệt, câu "Với vàng sao đã mài lên tiền" vừa khẳng định giá trị người bạn, vừa phê phán xã hội coi thường chân lý. Nghệ thuật thể hiện qua điệp ngữ "không...không...không...không" tạo nhịp điệu mạnh mẽ, nhấn mạnh cảm xúc. Các điển tích "giường treo", "đàn gãy" gợi lên tình bạn tri âm của Bá Nha - Tử Kỳ, nâng tầm ý nghĩa. Biện pháp so sánh vàng - tiền sắc bén, đầy sức phê phán. Bài thơ không chỉ là lời khóc người bạn mà còn là tiếng nói phản kháng xã hội bất công, khẳng định giá trị tình bạn chân chính và chân lý đời người.
3. NÓI VÀ NGHE
Đề bài: Thảo luận về vai trò của tình bạn trong cuộc sống.
Cách giải
Gợi ý các ý chính để thảo luận:
Dàn ý thảo luận: 1. Tình bạn là gì? - Mối quan hệ tình cảm giữa những người cùng chí hướng - Dựa trên sự tin tưởng, chia sẻ, thấu hiểu 2. Vai trò của tình bạn: Với cá nhân: - Động viên tinh thần khi gặp khó khăn - Chia sẻ niềm vui, nỗi buồn - Giúp đỡ lẫn nhau trong học tập, cuộc sống - Góp phần hình thành nhân cách Với xã hội: - Tạo nên môi trường sống tốt đẹp - Thúc đẩy sự đoàn kết, gắn bó cộng đồng - Lan tỏa giá trị nhân văn 3. Cách giữ gìn tình bạn: - Chân thành, tin tưởng lẫn nhau - Biết chia sẻ, lắng nghe - Tôn trọng sự khác biệt - Sẵn sàng giúp đỡ khi bạn cần *4. Bài học từ bài thơ Khóc Dương Khuê:* - Tình bạn chân chính vượt qua thử thách - Bạn tốt là người đồng hành, chia sẻ lý tưởng - Giá trị tình bạn không thể đong đếm bằng vật chất
🎯 Ghi nhớ: - Thể thơ song thất lục bát: nhìn vào số chữ (7-6-8) và vần điệu - Điệp ngữ = lặp từ/cụm từ → tác dụng nhấn mạnh cảm xúc - Điển tích = câu chuyện lịch sử/văn học → tăng chiều sâu ý nghĩa - Phân tích văn học: luôn gắn nội dung - nghệ thuật - ý nghĩa